ตารางวิเคราะห์หน่วยการเรียนรู้

ตารางวิเคราะห์พฤติกรรมการเรียนรู้

รหัสวิชา 31792-1006 ชื่อวิชา อาชีวอนามัยและความปลอดภัยในการผลิตพืช
ทฤษฎี 2 ชั่วโมง/สัปดาห์ ปฏิบัติ 0 ชั่วโมง/สัปดาห์ จำนวน 2 หน่วยกิต

รายวิชา: อาชีวอนามัยและความปลอดภัยในการผลิตพืช

หน่วยที่ 1: ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับอาชีวอนามัยและความปลอดภัยในการผลิตพืช

(Fundamental of Occupational Health and Safety in Crop Production)

1. นิยามและขอบข่ายของอาชีวอนามัยและความปลอดภัยในภาคเกษตรกรรม

การผลิตพืชในยุคปัจจุบันมิใช่เพียงแค่การปลูกและเก็บเกี่ยวตามวิถีชาวบ้าน แต่เป็นกระบวนการทางอุตสาหกรรมเกษตร (Agro-industry) ที่มีการนำเทคโนโลยี เครื่องจักรกล และสารเคมีสังเคราะห์มาใช้ในปริมาณมาก ส่งผลให้ผู้ปฏิบัติงานต้องเผชิญกับสภาพแวดล้อมการทำงานที่เสี่ยงต่ออันตราย การทำความเข้าใจนิยามและขอบข่ายอย่างถูกต้องตามหลักวิชาการจึงเป็นรากฐานสำคัญ

• อาชีวอนามัย (Occupational Health): หมายถึง ศาสตร์และการปฏิบัติในการส่งเสริมและดำรงรักษาไว้ซึ่งความสมบูรณ์ที่สุดของสุขภาพร่างกาย จิตใจ และความเป็นอยู่ที่ดีของผู้ประกอบอาชีพในทุกประเภทงาน การป้องกันไม่ให้ผู้ทำงานมีสุขภาพอนามัยเสื่อมโทรมหรือผิดปกติอันเนื่องมาจากสภาพการทำงาน และการปกป้องผู้ทำงานไม่ให้ทำงานในสภาพแวดล้อมที่มีสิ่งคุกคามที่อาจเป็นอันตรายต่อสุขภาพ (เน้นการจัดการ "โรคและอาการเจ็บป่วย" ที่เกิดจากการทำงาน ซึ่งมักใช้เวลาสะสม)

• ความปลอดภัยในการทำงาน (Occupational Safety): หมายถึง สภาพการทำงานที่ปราศจากภัยคุกคามอันจะก่อให้เกิดอุบัติเหตุ การบาดเจ็บ หรือความสูญเสียต่อชีวิตและทรัพย์สินของผู้ปฏิบัติงานในขณะทำงาน (เน้นการจัดการ "อุบัติเหตุเฉียบพลัน" เช่น เครื่องจักรหนีบ ตกจากที่สูง)

• บริบทเฉพาะของภาคการผลิตพืช: ภาคเกษตรกรรมมีความแตกต่างจากภาคอุตสาหกรรมโรงงานอย่างสิ้นเชิง เนื่องจาก:

  1. สถานที่ทำงานไม่คงที่และควบคุมได้ยาก: สภาพแวดล้อมแปรผันตามภูมิอากาศ (แดด ฝน ลม)

  2. คาบเกี่ยวระหว่างที่ทำงานและที่อยู่อาศัย: เกษตรกรมักอาศัยอยู่ในหรือใกล้เคียงกับแปลงเพาะปลูก ทำให้สมาชิกในครอบครัว (เด็กและผู้สูงอายุ) มีความเสี่ยงที่จะได้รับสิ่งคุกคามไปด้วย

  3. การจ้างงานแบบชั่วคราวและแรงงานข้ามชาติ: ทำให้ขาดความต่อเนื่องในการฝึกอบรมด้านความปลอดภัย

2. สิ่งคุกคามทางสุขภาพ 5 ด้านในการผลิตพืช (Occupational Health Hazards)

สิ่งคุกคาม (Hazards) คือ ปัจจัยหรือสภาพการณ์ใดๆ ที่มีศักยภาพในการก่อให้เกิดความเสียหาย บาดเจ็บ หรือเจ็บป่วยแก่ผู้ปฏิบัติงาน ในการผลิตพืชสามารถจำแนกสิ่งคุกคามออกเป็น 5 ด้านหลักตามหลักอาชีวอนามัย ดังนี้

2.1 สิ่งคุกคามทางเคมี (Chemical Hazards)

เป็นสิ่งคุกคามที่สำคัญและส่งผลกระทบในวงกว้างที่สุดในภาคการผลิตพืช ประกอบด้วยสารเคมีกำจัดศัตรูพืช (Pesticides) ปุ๋ยเคมี และสารควบคุมการเจริญเติบโตของพืช

• ช่องทางการเข้าสู่ร่างกาย (Exposure Routes):

  • การซึมผ่านทางผิวหนัง (Dermal Absorption): เป็นช่องทางที่พบบ่อยที่สุด (>90% ของกรณีสารเคมีทางการเกษตร) เกิดจากการปนเปื้อนบนเสื้อผ้า การจัดเก็บ หรือการกระเด็นขณะผสมสาร

  • การสูดดม (Inhalation): เกิดจากการหายใจเอาละอองฝอย (Mist) ไอระเหย (Vapor) หรือฝุ่นผงของสารเคมีเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจ ระหว่างการพ่นสารเคมีใต้ลมหรือในโรงเรือนปิด

  • การกินเข้าทางปาก (Ingestion): เกิดจากพฤติกรรมสุขอนามัยที่ไม่เหมาะสม เช่น การหยิบจับอาหารหรือสูบบุหรี่โดยไม่ได้ล้างมือหลังสัมผัสสารเคมี หรือการใช้ปากเป่าหัวฉีดที่อุดตัน

• ความเป็นพิษ (Toxicity):

  • ความเป็นพิษเฉียบพลัน (Acute Toxicity): แสดงอาการทันทีหรือภายใน 24 ชั่วโมง หลังได้รับสาร เช่น คลื่นไส้ อาเจียน ม่านตากรี่ น้ำลายไหลยืด กล้ามเนื้อสั่นกระตุก และอาจหัวใจล้มเหลว (มักพบในกลุ่มสารออร์กาโนฟอสเฟต และคาร์บาเมต)

  • ความเป็นพิษเรื้อรัง (Chronic Toxicity): เกิดจากการสะสมสารเคมีทีละน้อยเป็นเวลานาน ส่งผลให้เกิดการก่อกลายพันธุ์ (Mutagenicity) การเป็นสารก่อมะเร็ง (Carcinogenicity) พิษต่อระบบประสาทส่วนกลาง และความผิดปกติของระบบสืบพันธุ์

2.2 สิ่งคุกคามทางกายภาพ (Physical Hazards)

ปัจจัยทางพลังงานในสภาพแวดล้อมที่ส่งผลกระทบต่อร่างกายมนุษย์

• รังสีความร้อน (Heat Stress): การทำงานกลางแจ้งท่ามกลางอุณหภูมิและฮิวมิดิตี้ (ความชื้นสัมพัทธ์) สูง ทำให้ร่างกายไม่สามารถระบายความร้อนได้ทัน ส่งผลให้เกิดอาการเพลียแดด (Heat Exhaustion) และพัฒนาไปสู่ โรคลมแดด (Heat Stroke) ซึ่งอันตรายถึงชีวิตเนื่องจากอุณหภูมิแกนกลางร่างกาย (Core Body Temperature) สูงเกิน $40^\circ\text{C}$

• รังสีอัลตราไวโอเลต (UV Radiation): จากแสงแดด ก่อให้เกิดผิวหนังไหม้ (Sunburn) ต้อกระจก (Cataracts) และเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งผิวหนัง (Skin Cancer)

• เสียงดัง (Noise): จากการเดินเครื่องยนต์รถแทรกเตอร์ เครื่องพ่นยาแบบสะพายหลัง หรือเครื่องเกี่ยวนวดข้าว หากได้รับเสียงดังเกิน $85 \text{ dB(A)}$ ต่อเนื่องวันละ 8 ชั่วโมง จะก่อให้เกิดโรคหูตึงเสื่อมจากเสียง (Noise-Induced Hearing Loss: NIHL)

• ความสั่นสะเทือน (Vibration):

  • ความสั่นสะเทือนทั้งร่างกาย (Whole-Body Vibration): จากการขับรถแทรกเตอร์เป็นเวลานาน ส่งผลต่อกระดูกสันหลังและปวดหลังส่วนล่าง

  • ความสั่นสะเทือนเฉพาะมือและแขน (Hand-Arm Vibration): จากการใช้เครื่องตัดหญ้า หรือเลื่อยยนต์ ทำให้เกิดโรคปนิ้วซีด (Raynaud's Phenomenon หรือ Vibration White Finger) จากการขาดเลือดไปเลี้ยงที่ปลายนิ้ว

2.3 สิ่งคุกคามทางชีวภาพ (Biological Hazards)

สิ่งมีชีวิตหรือสิ่งหลุดรอดจากสิ่งมีชีวิตที่อยู่ในแปลงเพาะปลูกและโรงเก็บผลผลิต

• เชื้อราและสปอร์ (Molds and Spores): พบมากในวัสดุเพาะชำ โรงเพาะเห็ด และโกดังเก็บเมล็ดพันธุ์ การสูดดมสปอร์ของเชื้อรา (เช่น Aspergillus spp.) นำไปสู่โรคปอดอักเสบภูมิแพ้ (Hypersensitivity Pneumonitis) หรือที่รู้จักในนาม "ปอดเกษตรกร" (Farmer's Lung)

• แบคทีเรียและไวรัส: เช่น เชื้อ Leptospira spp. ที่ปนเปื้อนในน้ำขังในนาข้าวหรือแปลงผัก ก่อให้เกิด โรคฉี่หนู (Leptospirosis) เข้าสู่ร่างกายทางบาดแผลหรือเยื่อบุตา

• สัตว์มีพิษและพาหะนำโรค: งูพิษ แมลงป่อง ตะขาบ ที่อาศัยอยู่ใต้ร่มใบพืช รวมถึงยุงพาหะโรคไข้เลือดออกและไข้มาลาเรีย

2.4 สิ่งคุกคามทางกายศาสตร์ (Ergonomic Hazards)

ความไม่สอดคล้องกันระหว่างสรีระวิทยาของมนุษย์กับลักษณะงานและเครื่องมือที่ใช้

• ท่าทางการทำงานที่ฝืนธรรมชาติ (Awkward Postures): การก้มตัวปลูกข้าวหรือเก็บเกี่ยวผักเป็นเวลานาน การเอื้อมมือขึ้นสูงเพื่อตัดแต่งกิ่งไม้ผล

• การออกแรงมากเกินไป (Overexertion): การยกกระสอบปุ๋ย คลังสารเคมี หรือตะกร้าบรรจุผลผลิตที่มีน้ำหนักเกินมาตรฐาน (กฎหมายไทยกำหนดให้นายจ้างให้ลูกจ้างเพศชายยกได้ไม่เกิน 55 กก. และเพศหญิงไม่เกิน 25 กก.)

• การทำงานซ้ำซาก (Repetitive Motion): การใช้นิ้วมือและข้อมือเด็ดพริก หรือตัดขั้วผลไม้ซ้ำๆ วันละหลายพันครั้ง ก่อให้เกิดกลุ่มอาการประสาทส่วนปลายถูกกดทับที่ข้อมือ (Carpal Tunnel Syndrome) และโรคระบบโครงร่างและกล้ามเนื้อ (Work-related Musculoskeletal Disorders: WMSDs)

2.5 สิ่งคุกคามทางจิตสังคม (Psychosocial Hazards)

ปัจจัยด้านสภาพแวดล้อมการทำงานและสังคมที่ส่งผลต่อสภาพจิตใจ

• ความเครียดและกดดัน: ความผันผวนของราคาสินค้าเกษตร ภาวะภัยแล้งหรือน้ำท่วมที่ทำลายผลผลิต ภาระหนี้สินจากการลงทุนซื้อปัจจัยการผลิต

• การทำงานโดดเดี่ยว: เกษตรกรรายย่อยมักทำงานในแปลงเพียงลำพังเป็นเวลานาน ขาดปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้าและความวิตกกังวล

3. สถิติและระบาดวิทยาของการบาดเจ็บและเจ็บป่วยในภาคเกษตรกรรม

จากการรายงานขององค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) และองค์การอนามัยโลก (WHO) พบว่า ภาคเกษตรกรรมจัดเป็น 1 ใน 3 ของอาชีพที่มีอันตรายสูงที่สุด (ร่วมกับภาคการก่อสร้างและภาคการเหมืองแร่)

• อุบัติการณ์ระดับสากล: ในแต่ละปีมีผู้ใช้แรงงานภาคเกษตรกรรมเสียชีวิตจากอุบัติเหตุในการทำงานไม่น้อยกว่า 170,000 คนทั่วโลก และมีผู้ได้รับบาดเจ็บหรือได้รับพิษจากสารเคมีเฉียบพลันนับล้านคน

• ข้อมูลระบาดวิทยาทางอาชีวอนามัยในประเทศไทย:

  • อัตราการเจ็บป่วยที่สูงสุดในแรงงานเกษตรกรไทย คือ โรคระบบโครงร่างและกล้ามเนื้อ (WMSDs) โดยมีอาการปวดหลังส่วนล่าง (Low back pain) ปวดบ่า และหัวเข่าเป็นอันดับต้นๆ

  • ข้อมูลจากการตรวจคัดกรองความเสี่ยงจากการสัมผัสสารเคมีกำจัดศัตรูพืช (โดยการตรวจระดับเอนไซม์โคลีนเอสเตอเรสในเลือด - Cholinesterase) มักพบว่ามีเกษตรกรกลุ่มเสี่ยงและไม่ปลอดภัยเฉลี่ยสูงถึงร้อยละ 15-30 ในพื้นที่เกษตรกรรมเข้มข้น

  • อุบัติเหตุรุนแรงมักเกิดจาก เครื่องจักรกลเกษตรพลิกคว่ำ (โดยเฉพาะรถแทรกเตอร์ที่ไม่มีโครงกันคว่ำ ROPS) และการถูกเพลาหมุนกำลัง (Power Take-Off: PTO) ของรถไถเดินตามเกี่ยวเสื้อผ้าและดึงร่างกายเข้าไปบดขยี้

ให้นักศึกษาทำแบบทดสอบก่อนเรียน และหลังเรียน ทุกหน่วยการเรียนรู้

หน่วยการเรียนรู้ที่ 2
กฎหมายและระเบียบด้านความปลอดภัยในการผลิตพืช

รายวิชา : อาชีวอนามัยและความปลอดภัยในการผลิตพืช   Occupational Health and Safety in Plant Production 

สาระสำคัญ

             การปฏิบัติงานด้านการผลิตพืชจำเป็นต้องคำนึงถึงความปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงาน ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อม โดยต้องปฏิบัติตามกฎหมาย ระเบียบ และมาตรฐานที่เกี่ยวข้องกับอาชีวอนามัยและความปลอดภัย เพื่อป้องกันอุบัติเหตุ อันตรายจากสารเคมี เครื่องจักร และปัจจัยเสี่ยงต่าง ๆ ในงานเกษตร รวมถึงสร้างสภาพแวดล้อมในการทำงานที่ปลอดภัยและเหมาะสม

จุดประสงค์การเรียนรู้

เมื่อเรียนจบหน่วยนี้ ผู้เรียนสามารถ

               1. อธิบายความหมายของกฎหมายและระเบียบด้านความปลอดภัยในการผลิตพืชได้

               2. บอกกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับอาชีวอนามัยและความปลอดภัยทางการเกษตรได้

               3. ปฏิบัติตามระเบียบด้านความปลอดภัยในการทำงานผลิตพืชได้อย่างถูกต้อง

               4. ตระหนักถึงความสำคัญของความปลอดภัยในการปฏิบัติงานด้านการเกษตร

สรุป

             การปฏิบัติตามกฎหมายและระเบียบด้านความปลอดภัยในการผลิตพืช ช่วยลดความเสี่ยงจากอุบัติเหตุและสารพิษ ทำให้ผู้ปฏิบัติงานมีสุขภาพที่ดี และช่วยรักษาสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน

ให้นักศึกษาทำแบบทดสอบก่อนเรียน และหลังเรียน ทุกหน่วยการเรียนรู้