เอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 2 โรงเรือน เครื่องมือ วัสดุอุปกรณ์ และการเตรียมพันธุ์พืช

รายวิชา 21701-2018 การขยายพันธุ์พืช (Basic Plants Propagation)

  ครอบคลุมการเตรียมโรงเรือน การเลือกใช้เครื่องมือ วัสดุเพาะชำและวัสดุปลูก การเตรียมต้นแม่พันธุ์ กิ่งพันธุ์ เมล็ดพันธุ์ และการรักษาความสะอาด โดยกำหนดภาพประกอบแนวนอนหน้าละ 3 รูป รวม 12 รูปตามรูปแบบที่ต้องการ

ผลลัพธ์การเรียนรู้ประจำหน่วย  เมื่อเรียนจบหน่วยนี้ ผู้เรียนสามารถ

1. อธิบายหลักการจัดเตรียมโรงเรือนเพาะชำให้เหมาะสมกับการขยายพันธุ์พืชได้

2. เลือกใช้เครื่องมือ วัสดุอุปกรณ์ และภาชนะเพาะชำได้เหมาะสมและปลอดภัย

3. เตรียมต้นแม่พันธุ์ กิ่งพันธุ์ และเมล็ดพันธุ์ตามหลักการได้

4. ปฏิบัติงานโดยรักษาความสะอาดและใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า

การจัดเตรียมโรงเรือนเพาะชำ

1.1 ความหมายและความสำคัญของโรงเรือนเพาะชำ

  โรงเรือนเพาะชำเป็นสถานที่สำหรับเพาะเมล็ด ขยายพันธุ์ อนุบาล และดูแลต้นพันธุ์ โดยช่วยควบคุมสภาพแวดล้อม เช่น แสง อุณหภูมิ ความชื้น และการระบายอากาศให้เหมาะสมกับชนิดพืช การจัดเตรียมโรงเรือนที่ดีช่วยเพิ่มโอกาสการงอกและการออกราก ลดความเสียหายจากแดดจัด ฝน ลม และศัตรูพืช ตลอดจนช่วยให้จัดการต้นพันธุ์ได้สะดวกและเป็นระบบ

1.2 องค์ประกอบของโรงเรือนเพาะชำ

• โครงสร้างโรงเรือน: แข็งแรง ทนทาน และเหมาะสมกับสภาพพื้นที่

• วัสดุพรางแสง: ช่วยลดความเข้มของแสงตามความต้องการของพืช

• ระบบน้ำ: เช่น หัวพ่นหมอก หัวสปริงเกลอร์ หรืออุปกรณ์ให้น้ำที่เหมาะกับต้นพันธุ์

• ระบบระบายน้ำ: ป้องกันน้ำขังและลดปัญหารากเน่า

• พื้นที่วางต้นพันธุ์: จัดเป็นแถว มีทางเดินสะดวก และแยกต้นพันธุ์ตามชนิดหรือระยะการเจริญเติบโต

• พื้นที่เก็บอุปกรณ์: จัดเก็บเครื่องมือและวัสดุให้เป็นระเบียบ ปลอดภัย และหยิบใช้งานง่าย

1.3 ขั้นตอนการเตรียมโรงเรือน

1. สำรวจพื้นที่ เลือกบริเวณที่ระบายน้ำได้ดีและเข้าถึงแหล่งน้ำสะดวก

2. ตรวจสอบความแข็งแรงของโครงสร้าง หลังคา และวัสดุพรางแสง

3. ทำความสะอาดพื้น โต๊ะเพาะชำ ภาชนะ และพื้นที่ปฏิบัติงาน

4. ตรวจสอบระบบน้ำและระบบระบายน้ำให้พร้อมใช้งาน

5. จัดวางโต๊ะ ชั้นวาง และภาชนะเพาะชำให้เหมาะสม

6. แบ่งพื้นที่สำหรับเพาะเมล็ด ปักชำ ตอนกิ่ง และอนุบาลต้นพันธุ์ตามความเหมาะสม

1.4 หลักการจัดการสภาพแวดล้อม

  ควรจัดแสง ความชื้น อุณหภูมิ และการระบายอากาศให้เหมาะกับชนิดพืชและวิธีขยายพันธุ์ ไม่ควรรดน้ำจนวัสดุปลูกแฉะหรือปล่อยให้กิ่งพันธุ์เหี่ยวแห้ง ควรตรวจสอบโรงเรือนเป็นประจำเพื่อป้องกันโรค แมลง และความเสียหายจากอุปกรณ์

เครื่องมือ วัสดุเพาะชำ วัสดุปลูก และภาชนะเพาะชำ

2.1 การเลือกใช้เครื่องมือขยายพันธุ์พืช

  เครื่องมือขยายพันธุ์พืชช่วยให้การปฏิบัติงานสะดวก รวดเร็ว และลดความเสียหายต่อส่วนของพืช ผู้ปฏิบัติงานต้องเลือกเครื่องมือให้เหมาะกับงาน ตรวจสอบสภาพก่อนใช้ และทำความสะอาดหลังใช้งานทุกครั้ง

เครื่องมือ การใช้งาน

กรรไกรตัดกิ่ง ตัดแต่งกิ่งและเตรียมกิ่งพันธุ์

มีดขยายพันธุ์ ติดตา เสียบยอด และเตรียมรอยต่อกิ่ง

เสียมหรือช้อนปลูก ตักวัสดุปลูกและย้ายต้นกล้า

บัวรดน้ำหรือสายยาง ให้น้ำแก่เมล็ด กิ่งปักชำ และต้นพันธุ์

ถาดเพาะเมล็ด เพาะเมล็ดและดูแลต้นกล้าระยะแรก

เครื่องพ่นหมอกหรือหัวพ่นน้ำ เพิ่มความชื้นหรือให้น้ำตามความเหมาะสม

ถุงมือและอุปกรณ์ป้องกัน ลดความเสี่ยงจากของมีคมและวัสดุที่อาจก่ออันตราย

ข้อควรระวัง: ใช้เครื่องมือมีคมด้วยความระมัดระวัง ไม่วางมีดหรือกรรไกรปะปนกับวัสดุปลูก และเก็บในที่ปลอดภัยหลังใช้งาน

2.2 วัสดุเพาะชำและวัสดุปลูก

  วัสดุเพาะชำ คือ วัสดุที่ใช้รองรับเมล็ดหรือส่วนของพืชในระยะเริ่มต้นของการขยายพันธุ์ ส่วน วัสดุปลูก คือ วัสดุที่ช่วยพยุงต้น ให้รากเจริญเติบโต และช่วยควบคุมน้ำกับอากาศบริเวณราก

ตัวอย่างวัสดุที่ใช้ ได้แก่

• ขุยมะพร้าว: ช่วยอุ้มน้ำ เหมาะกับการเพาะชำเมื่อเตรียมอย่างเหมาะสม

• พีทมอส: ช่วยอุ้มน้ำและเหมาะกับการเพาะเมล็ดบางชนิด

• เพอร์ไลต์: ช่วยเพิ่มช่องอากาศและการระบายน้ำ

• ทรายหยาบ: ช่วยให้วัสดุโปร่งและระบายน้ำได้ดี

• ดินร่วน: ใช้เป็นส่วนผสมของวัสดุปลูกตามความเหมาะสม

• ปุ๋ยหมักที่สลายตัวสมบูรณ์: ช่วยเพิ่มอินทรียวัตถุ แต่ควรใช้ในสัดส่วนที่เหมาะสมกับพืชและระยะการเจริญเติบโต

วัสดุปลูกที่ดีควรสะอาด มีโครงสร้างเหมาะสม อุ้มน้ำได้พอเหมาะ ระบายน้ำได้ดี และมีอากาศเพียงพอสำหรับราก ไม่ควรใช้วัสดุที่ปนเปื้อนโรค แมลง หรือสารที่เป็นอันตรายต่อพืช

2.3 ภาชนะเพาะชำ

  ภาชนะที่ใช้ ได้แก่ ถาดเพาะเมล็ด กระถางพลาสติก ถุงเพาะชำ กระบะเพาะ และถาดหลุม ควรเลือกขนาดให้เหมาะกับชนิดพืชและระยะเวลาการอนุบาล มีรูระบายน้ำเพียงพอ แข็งแรง และทำความสะอาดได้ง่าย

หลักการเลือกภาชนะ

1. เลือกขนาดให้เหมาะกับระบบรากและขนาดต้น

2. ตรวจสอบรูระบายน้ำก่อนใช้งาน

3. เลือกวัสดุที่ทนทานและเหมาะกับงบประมาณ

4. ทำความสะอาดภาชนะก่อนนำกลับมาใช้ใหม่

5. จัดเรียงภาชนะให้เป็นระเบียบและสะดวกต่อการดูแล

การเตรียมต้นแม่พันธุ์ กิ่งพันธุ์ และเมล็ดพันธุ์

3.1 การเตรียมต้นแม่พันธุ์

  ต้นแม่พันธุ์เป็นแหล่งที่มาของเมล็ด กิ่ง ตา หรือส่วนอื่นที่ใช้ขยายพันธุ์ คุณภาพของต้นแม่พันธุ์มีผลต่อความสมบูรณ์และความสำเร็จของการขยายพันธุ์

หลักการคัดเลือกต้นแม่พันธุ์

• แข็งแรง เจริญเติบโตดี และมีลักษณะตรงตามพันธุ์

• ไม่มีอาการของโรคหรือแมลงที่สังเกตได้

• ให้ผลผลิตหรือมีลักษณะเด่นตามวัตถุประสงค์

• มีอายุและระยะการเจริญเติบโตเหมาะกับวิธีขยายพันธุ์

• มาจากแหล่งพันธุ์ที่เชื่อถือได้

• ได้รับการดูแลด้านน้ำ ธาตุอาหาร และสุขอนามัยพืชอย่างเหมาะสมก่อนนำส่วนของพืชไปขยายพันธุ์ ควรตรวจสอบความสมบูรณ์ของต้นแม่พันธุ์และเลือกส่วนที่เหมาะสมกับวิธีปฏิบัติ

3.2 การเตรียมกิ่งพันธุ์

  กิ่งพันธุ์ที่ดีควรสมบูรณ์ ไม่เหี่ยวแห้ง ไม่ช้ำ และไม่มีอาการผิดปกติที่สังเกตได้ การเลือกอายุกิ่งและตำแหน่งกิ่งต้องพิจารณาตามชนิดพืชและวิธีขยายพันธุ์

ขั้นตอนการเตรียมกิ่งพันธุ์

1. เลือกกิ่งที่มีลักษณะเหมาะสมกับวิธีขยายพันธุ์

2. ใช้กรรไกรหรือมีดที่คมและสะอาดตัดกิ่ง

3. ตัดแต่งใบหรือส่วนที่ไม่จำเป็นตามวิธีปฏิบัติ

4. ป้องกันกิ่งจากการสูญเสียน้ำและความเสียหายระหว่างเตรียม

5. นำไปปักชำ ตอนกิ่ง ติดตา หรือเสียบยอดตามแผนที่กำหนด

6. บันทึกชนิดพืช วันที่เตรียมกิ่ง และจำนวนกิ่งที่ใช้

3.3 การเตรียมเมล็ดพันธุ์

  เมล็ดพันธุ์ควรมีความสมบูรณ์ มีความงอกเหมาะสมกับวัตถุประสงค์ และมาจากแหล่งที่เชื่อถือได้ การเตรียมเมล็ดต้องคำนึงถึงลักษณะเฉพาะของพืชแต่ละชนิด เพราะเมล็ดบางชนิดมีข้อจำกัดด้านการพักตัวหรือการเก็บรักษา

ขั้นตอนพื้นฐาน

1. คัดเลือกเมล็ดที่สมบูรณ์ ไม่แตกหักหรือมีร่องรอยเสียหาย

2. ตรวจสอบข้อมูลพันธุ์ แหล่งที่มา และวันหมดอายุ หากมีระบุไว้

3. ทำความสะอาดและคัดแยกเมล็ดตามความเหมาะสม

4. เตรียมเมล็ดก่อนเพาะตามข้อกำหนดของพืช เช่น การแช่น้ำหรือการจัดการการพักตัวในชนิดที่จำเป็น

5. ใช้วัสดุเพาะและภาชนะที่สะอาด

6. บันทึกจำนวนเมล็ด วันที่เพาะ และผลการงอก

3.4 การบันทึกข้อมูลวัสดุขยายพันธุ์

ควรบันทึกชนิดและพันธุ์พืช แหล่งที่มา วันที่เตรียม จำนวนกิ่งหรือเมล็ด ผู้ปฏิบัติงาน และผลการขยายพันธุ์ ข้อมูลเหล่านี้ช่วยติดตามคุณภาพและวิเคราะห์ปัญหาในการผลิตครั้งต่อไป

การรักษาความสะอาดและการเตรียมพื้นที่ก่อนปฏิบัติงาน

4.1 ความสำคัญของความสะอาด

  การรักษาความสะอาดเป็นหลักปฏิบัติสำคัญในการขยายพันธุ์พืช เพราะช่วยลดความเสี่ยงจากการแพร่กระจายของเชื้อโรคและแมลงศัตรูพืช ลดการปนเปื้อนในวัสดุปลูก และช่วยให้ได้ต้นพันธุ์ที่มีคุณภาพ

4.2 แนวทางรักษาความสะอาด

• ทำความสะอาดโรงเรือน โต๊ะปฏิบัติงาน และพื้นที่วางต้นพันธุ์เป็นประจำ

• ทำความสะอาดเครื่องมือก่อนและหลังใช้งาน โดยเฉพาะเครื่องมือที่สัมผัสส่วนของพืช

• ล้างภาชนะที่นำกลับมาใช้ใหม่ และตรวจสอบว่าไม่มีเศษรากหรือวัสดุเก่าตกค้าง

• แยกต้นพันธุ์ที่สงสัยว่ามีโรคออกจากต้นปกติ เพื่อป้องกันการแพร่กระจาย

• จัดเก็บวัสดุปลูกและเมล็ดพันธุ์ในสภาพที่เหมาะสม ป้องกันความชื้นและการปนเปื้อน

• เก็บเศษพืช วัชพืช และขยะออกจากพื้นที่ปฏิบัติงาน

• ล้างมือและใช้อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคลตามความเสี่ยงของงาน การใช้สารทำความสะอาดหรือสารฆ่าเชื้อต้องเลือกให้เหมาะกับเครื่องมือและวัสดุ ปฏิบัติตามฉลาก และหลีกเลี่ยงการใช้สารโดยไม่ทราบอัตราหรือวิธีใช้ที่ถูกต้อง

• 
  

4.3 การตรวจสอบความพร้อมก่อนเริ่มงาน

รายการตรวจสอบ เกณฑ์เบื้องต้น

โรงเรือน โครงสร้างมั่นคง สะอาด และระบายน้ำได้

ระบบน้ำ ใช้งานได้ ไม่มีการรั่วซึมผิดปกติ

เครื่องมือ สะอาด คม และอยู่ในสภาพพร้อมใช้งาน

วัสดุปลูก เหมาะกับพืช สะอาด และไม่แฉะเกินไป

ภาชนะเพาะชำ สะอาด มีรูระบายน้ำ และไม่ชำรุด

ต้นแม่พันธุ์และส่วนขยายพันธุ์ สมบูรณ์ ตรงตามพันธุ์ และไม่มีอาการผิดปกติที่สังเกตได้

ผู้ปฏิบัติงาน แต่งกายเหมาะสม ใช้อุปกรณ์ป้องกันตามความจำเป็น

4.4 กิจกรรมฝึกปฏิบัติ

ให้ผู้เรียนทำงานเป็นกลุ่ม โดยเลือกพืช 1 ชนิดเพื่อเตรียมขยายพันธุ์ จากนั้นดำเนินการดังนี้

1. สำรวจและทำความสะอาดพื้นที่โรงเรือน

2. เลือกเครื่องมือ วัสดุปลูก และภาชนะให้เหมาะสม

3. คัดเลือกต้นแม่พันธุ์ กิ่งพันธุ์ หรือเมล็ดพันธุ์

4. ตรวจสอบความพร้อมก่อนเริ่มงานด้วยรายการตรวจสอบ

5. บันทึกข้อมูลวัสดุที่ใช้และปัญหาที่พบ

6. นำเสนอเหตุผลในการเลือกวัสดุและวิธีดูแลรักษาความสะอาด

เกณฑ์ประเมินกิจกรรม: ความถูกต้องในการเตรียมงาน ความเหมาะสมของวัสดุ ความปลอดภัย ความสะอาด การใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า และความรับผิดชอบต่อหน้าที่

4.5 สรุปสาระสำคัญ

  การขยายพันธุ์พืชที่มีประสิทธิภาพเริ่มจากการเตรียมโรงเรือน เครื่องมือ วัสดุเพาะชำ วัสดุปลูก และภาชนะให้พร้อม ควบคู่กับการคัดเลือกต้นแม่พันธุ์ กิ่งพันธุ์ และเมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภาพ การรักษาความสะอาดและบันทึกข้อมูลอย่างเป็นระบบช่วยลดความเสี่ยง เพิ่มความสม่ำเสมอของงาน และส่งเสริมให้ได้ต้นพันธุ์ที่เหมาะสำหรับการปลูกหรือจำหน่าย