หน่วยที่ 3

ระบบการเกษตรและการเลือกใช้เครื่องมืออุปกรณ์

           รายวิชา 31700-0007 หลักการเกษตร (Principles of Agriculture)

ผลลัพธ์การเรียนรู้ประจำหน่วย    เมื่อเรียนจบหน่วยนี้ ผู้เรียนสามารถ

1. อธิบายความหมายและจำแนกระบบการเกษตรรูปแบบต่าง ๆ ได้

2. อธิบายลักษณะการผลิตทางการเกษตรแต่ละรูปแบบได้

3. เลือกใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ให้เหมาะสมกับลักษณะงานได้

4. ใช้และบำรุงรักษาเครื่องมือและอุปกรณ์ทางการเกษตรได้อย่างถูกต้องและปลอดภัย

1 ระบบการเกษตรและรูปแบบการผลิต

1.1 ความหมายของระบบการเกษตร

  ระบบการเกษตร หมายถึง การจัดการกิจกรรมการผลิตทางการเกษตรอย่างเป็นระบบ โดยนำทรัพยากรต่าง ๆ ได้แก่ ดิน น้ำ พันธุ์พืช พันธุ์สัตว์ แรงงาน เงินทุน และเทคโนโลยี มาใช้ร่วมกันเพื่อให้เกิดผลผลิตที่มีคุณภาพและคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ

ระบบการเกษตรประกอบด้วยกิจกรรมสำคัญตั้งแต่การเตรียมพื้นที่ การเลือกชนิดพืชหรือสัตว์ การปลูกหรือเลี้ยง การดูแลรักษา การเก็บเกี่ยว การแปรรูป และการจำหน่าย โดยแต่ละขั้นตอนมีความสัมพันธ์กัน หากมีการวางแผนและบริหารจัดการที่ดีจะช่วยลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

1.2 องค์ประกอบของระบบการเกษตร

1. ทรัพยากรการผลิต (Inputs) ได้แก่ ที่ดิน น้ำ เมล็ดพันธุ์ ปุ๋ย อาหารสัตว์ แรงงาน เงินทุน และเครื่องมือ

2. กระบวนการผลิต (Production Process) ได้แก่ การเตรียมดิน การปลูก การให้น้ำ การให้ปุ๋ย การดูแลรักษา และการจัดการศัตรูพืช

3. ผลผลิต (Outputs) ได้แก่ พืชผลทางการเกษตร ผลผลิตจากสัตว์ และผลิตภัณฑ์แปรรูป

4. การตลาด (Marketing) ได้แก่ การคัดคุณภาพ การบรรจุ การขนส่ง การจำหน่าย และการส่งมอบสินค้า

5. การจัดการและข้อมูลย้อนกลับ (Management and Feedback) ได้แก่ การบันทึกข้อมูลต้นทุน ผลผลิต รายได้ และปัญหาที่เกิดขึ้น เพื่อนำไปปรับปรุงการผลิตครั้งต่อไป

1.3 รูปแบบของระบบการเกษตรที่สำคัญ

  รูปแบบการเกษตร ลักษณะสำคัญ ตัวอย่าง

เกษตรเชิงเดี่ยว ผลิตพืชหรือเลี้ยงสัตว์ชนิดหลักเป็นส่วนใหญ่ ปลูกข้าว ปลูกข้าวโพด

เกษตรผสมผสาน ทำกิจกรรมการเกษตรหลายประเภทในพื้นที่เดียวกัน โดยเชื่อมโยงและใช้ทรัพยากรร่วมกัน ปลูกไม้ผล เลี้ยงไก่ เลี้ยงปลา

เกษตรอินทรีย์ ผลิตโดยใช้หลักการจัดการระบบนิเวศ ลดหรือหลีกเลี่ยงปัจจัยการผลิตที่ไม่อนุญาตตามมาตรฐานอินทรีย์ ปลูกผักและไม้ผลอินทรีย์

เกษตรทฤษฎีใหม่ จัดสรรพื้นที่และทรัพยากรเพื่อสร้างความมั่นคงในการดำรงชีวิตและการผลิต แบ่งพื้นที่ทำนา ทำสวน แหล่งน้ำ และที่อยู่อาศัย

เกษตรอัจฉริยะ ใช้เทคโนโลยีและข้อมูลช่วยตรวจวัด วิเคราะห์ และควบคุมการผลิต ระบบน้ำอัตโนมัติ เซนเซอร์ โดรน

1.4 ความสำคัญของระบบการเกษตร

• ช่วยให้ใช้ทรัพยากรที่มีอยู่ได้อย่างคุ้มค่า

• เพิ่มประสิทธิภาพและคุณภาพของผลผลิต

• ลดต้นทุนและความสูญเสียจากการผลิต

• ช่วยกระจายความเสี่ยงจากการผลิตหลายชนิด

• สร้างรายได้และความมั่นคงให้แก่เกษตรกร

• ส่งเสริมการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน

  ตัวอย่าง: เกษตรกรที่ปลูกไม้ผลร่วมกับการเลี้ยงไก่ อาจนำมูลไก่ที่ผ่านการจัดการอย่างเหมาะสมไปใช้เป็นปุ๋ยอินทรีย์ในสวนผลไม้ และนำเศษพืชบางชนิดไปใช้ประโยชน์เป็นอาหารสัตว์ ช่วยให้เกิดการหมุนเวียนทรัพยากรภายในฟาร์ม

2 การเลือกใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ทางการเกษตร

2.1 ความหมายและความสำคัญของเครื่องมือและอุปกรณ์ทางการเกษตร

  เครื่องมือและอุปกรณ์ทางการเกษตร หมายถึง สิ่งที่นำมาใช้ช่วยในการปฏิบัติงานด้านการเกษตร ตั้งแต่การเตรียมดิน การปลูก การดูแลรักษา การให้น้ำ การเก็บเกี่ยว และการจัดการผลผลิต เพื่อให้การทำงานสะดวก รวดเร็ว ลดการใช้แรงงาน และเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต การเลือกใช้เครื่องมือให้เหมาะสมกับลักษณะงานมีความสำคัญ เพราะช่วยลดเวลา ลดความเหนื่อยล้า ลดความเสียหายต่อพืชและผลผลิต รวมทั้งช่วยเพิ่มความปลอดภัยในการปฏิบัติงาน

2.2 ประเภทของเครื่องมือและอุปกรณ์ทางการเกษตร

1. เครื่องมือเตรียมดินและปรับพื้นที่

  ใช้สำหรับขุด พรวน พลิกดิน และเตรียมแปลงปลูก เช่น จอบ เสียม พลั่ว คราด และรถไถ

2. เครื่องมือปลูกและขยายพันธุ์พืช

  ใช้สำหรับหยอดเมล็ด ย้ายกล้า ปลูกต้นไม้ และขยายพันธุ์พืช เช่น ช้อนปลูก เครื่องหยอดเมล็ด มีดขยายพันธุ์ กรรไกรตัดกิ่ง และอุปกรณ์ตอนกิ่ง

3. เครื่องมือดูแลรักษาพืช

  ใช้สำหรับตัดแต่งกิ่ง กำจัดวัชพืช ให้น้ำ และดูแลต้นพืช เช่น กรรไกรตัดกิ่ง มีด ถังรดน้ำ สายยาง และเครื่องพ่นสาร

4. เครื่องจักรกลการเกษตร

  เป็นเครื่องมือที่ใช้กำลังเครื่องยนต์หรือระบบกลไกช่วยในการทำงาน เช่น รถไถเดินตาม รถแทรกเตอร์ เครื่องปลูก และเครื่องเก็บเกี่ยว

5. อุปกรณ์การเกษตรสมัยใหม่

  เป็นอุปกรณ์ที่ใช้เทคโนโลยีช่วยเพิ่มความแม่นยำในการผลิต เช่น เซนเซอร์วัดความชื้น ระบบน้ำอัตโนมัติ โดรนเพื่อการเกษตร และเครื่องวัดค่า pH

6. อุปกรณ์ป้องกันความปลอดภัยส่วนบุคคล

  ใช้ป้องกันอันตรายระหว่างปฏิบัติงาน เช่น ถุงมือ รองเท้าบูต แว่นตานิรภัย หน้ากาก และหมวกนิรภัย

2.3 ตัวอย่างเครื่องมือและการใช้งาน

เครื่องมือ/อุปกรณ์ ลักษณะการใช้งาน

จอบ ขุดดิน ถากหญ้า และยกร่อง

เสียม ขุดหลุมปลูกและขุดย้ายต้นไม้

คราด เกลี่ยดินและรวบรวมเศษวัชพืช

กรรไกรตัดกิ่ง ตัดแต่งกิ่งไม้และตัดกิ่งพันธุ์

มีดขยายพันธุ์ ใช้ติดตา เสียบยอด และเตรียมกิ่งพันธุ์

บัวรดน้ำ ให้น้ำต้นกล้าหรือต้นไม้ขนาดเล็ก

เครื่องพ่นสาร ใช้พ่นสารหรือผลิตภัณฑ์ตามวัตถุประสงค์และฉลาก

รถแทรกเตอร์ เตรียมดินและลากอุปกรณ์การเกษตร

2.4 หลักการเลือกใช้เครื่องมือและอุปกรณ์

1. เลือกให้เหมาะสมกับชนิดของงานและลักษณะพืช

2. เลือกขนาดและน้ำหนักให้เหมาะสมกับผู้ปฏิบัติงาน

3. ตรวจสอบสภาพเครื่องมือก่อนใช้งาน

4. เลือกเครื่องมือที่มีคุณภาพ แข็งแรง และปลอดภัย

5. คำนึงถึงต้นทุน ความคุ้มค่า และการบำรุงรักษา

6. ศึกษาคู่มือและวิธีใช้งานให้เข้าใจก่อนเริ่มปฏิบัติงาน

ตัวอย่าง : หากต้องตัดแต่งกิ่งไม้ผลขนาดเล็ก ควรใช้กรรไกรตัดกิ่งที่มีความคมและเหมาะกับขนาดกิ่ง ไม่ควรใช้จอบหรือเครื่องมือที่ออกแบบมาสำหรับงานขุดดิน เพราะอาจทำให้เกิดความเสียหายต่อกิ่งและเป็นอันตรายต่อผู้ปฏิบัติงาน

3 การใช้และบำรุงรักษาเครื่องมือและอุปกรณ์อย่างปลอดภัย

3.1 หลักความปลอดภัยในการใช้เครื่องมือทางการเกษตร

  การใช้เครื่องมือและเครื่องจักรทางการเกษตรมีโอกาสเกิดอุบัติเหตุได้ หากผู้ปฏิบัติงานขาดความระมัดระวังหรือใช้งานไม่ถูกวิธี ดังนั้นจึงต้องปฏิบัติตามหลักความปลอดภัยอย่างเคร่งครัด

แนวทางปฏิบัติก่อนใช้งาน

1. ตรวจสอบสภาพเครื่องมือและอุปกรณ์ว่าพร้อมใช้งานหรือไม่

2. ตรวจสอบด้ามจับ ใบมีด นอต สกรู และส่วนประกอบต่าง ๆ

3. อ่านคู่มือและทำความเข้าใจวิธีใช้งาน

4. สวมใส่อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคลให้เหมาะสมกับงาน

5. จัดพื้นที่ทำงานให้สะอาด ไม่มีสิ่งกีดขวาง

6. ตรวจสอบสภาพแวดล้อมและบุคคลที่อยู่บริเวณใกล้เคียง

แนวทางปฏิบัติระหว่างใช้งาน

• ใช้เครื่องมือให้ตรงตามวัตถุประสงค์

• จับเครื่องมือให้มั่นคงและปฏิบัติงานด้วยความระมัดระวัง

• ไม่หยอกล้อหรือเล่นขณะปฏิบัติงาน

• ไม่ใช้เครื่องมือที่ชำรุดหรือมีส่วนประกอบหลวม

• ไม่ถอดหรือดัดแปลงอุปกรณ์ป้องกันของเครื่องจักร

• ปิดเครื่องยนต์หรือแหล่งพลังงานก่อนปรับแต่งหรือแก้ไขเครื่องจักรตามคู่มือ

แนวทางปฏิบัติหลังใช้งาน

• ปิดเครื่องและถอดแหล่งพลังงานตามความเหมาะสม

• ทำความสะอาดเครื่องมือและอุปกรณ์

• เช็ดให้แห้งและป้องกันการเกิดสนิม

• ตรวจสอบความเสียหายและซ่อมแซมก่อนจัดเก็บ

• เก็บเครื่องมือในพื้นที่ที่กำหนดและปลอดภัย

• 
  

3.2 อุปกรณ์ป้องกันความปลอดภัยส่วนบุคคล

อุปกรณ์ ประโยชน์

ถุงมือ ป้องกันการบาดเจ็บและการสัมผัสสิ่งสกปรก

รองเท้าบูตหรือรองเท้านิรภัย ป้องกันเท้าจากของมีคมและวัตถุตกใส่ตามระดับการป้องกัน

แว่นตานิรภัย ป้องกันเศษวัสดุและสิ่งกระเด็นเข้าดวงตา

หน้ากากที่เหมาะสมกับงาน ลดการสัมผัสฝุ่นละอองหรือสารตามประเภทของหน้ากาก

หมวกนิรภัย ป้องกันการกระแทกบริเวณศีรษะ

ที่ครอบหูหรืออุปกรณ์ป้องกันเสียง ลดการสัมผัสเสียงดังจากเครื่องจักร

3.3 การบำรุงรักษาเครื่องมือและอุปกรณ์

  การบำรุงรักษาเป็นการดูแลเครื่องมือให้อยู่ในสภาพพร้อมใช้งาน ช่วยยืดอายุการใช้งาน ลดค่าใช้จ่ายในการซ่อมแซม และป้องกันอุบัติเหตุ

การบำรุงรักษาแบ่งเป็น 3 ระยะ

1. ก่อนใช้งาน: ตรวจสอบความพร้อม ความคม ความแน่นหนา และระบบความปลอดภัย

2. ระหว่างใช้งาน: ใช้งานตามคู่มือ หลีกเลี่ยงการใช้งานเกินกำลัง และหยุดใช้เมื่อพบความผิดปกติ

3. หลังใช้งาน: ทำความสะอาด เช็ดให้แห้ง หล่อลื่นส่วนที่จำเป็น และจัดเก็บให้เหมาะสม

3.4 ตัวอย่างการดูแลเครื่องมือ

• จอบ เสียม และพลั่ว: ทำความสะอาดดิน เช็ดให้แห้ง ตรวจสอบด้ามจับ

• กรรไกรตัดกิ่ง: เช็ดทำความสะอาดใบมีด ตรวจสอบความคมและจุดหมุน

• เครื่องพ่นสาร: ทำความสะอาดตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์และคู่มือ โดยเฉพาะเมื่อใช้สารเคมี

• รถแทรกเตอร์: ตรวจสอบน้ำมันเชื้อเพลิง น้ำมันเครื่อง ยาง ระบบเบรก และส่วนป้องกันความปลอดภัยตามคู่มือ

ข้อควรระวัง: ห้ามนำเครื่องมือที่ชำรุดมาใช้งาน ห้ามทำความสะอาดหรือซ่อมเครื่องจักรขณะเครื่องยังทำงาน และควรให้ผู้ที่ผ่านการฝึกอบรมเป็นผู้ควบคุมเครื่องจักรที่มีความเสี่ยง

4 การเลือกเครื่องมือและอุปกรณ์ให้เหมาะสมกับลักษณะงาน

4.1 หลักการเลือกเครื่องมือให้เหมาะสมกับงาน

  การเลือกใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ทางการเกษตรต้องพิจารณาความเหมาะสมกับลักษณะงาน ชนิดพืช พื้นที่ ขนาดของงาน และความสามารถของผู้ปฏิบัติงาน เพื่อให้เกิดประสิทธิภาพและความปลอดภัย  หลักการเลือกใช้เครื่องมือประกอบด้วย

1. พิจารณาลักษณะงาน: งานขุดดิน งานตัดแต่งกิ่ง งานให้น้ำ หรืองานเก็บเกี่ยว ต้องใช้เครื่องมือแตกต่างกัน

2. พิจารณาชนิดและขนาดของพืช: เลือกเครื่องมือที่ไม่ทำให้เกิดความเสียหายต่อพืช

3. พิจารณาขนาดพื้นที่: พื้นที่ขนาดเล็กอาจใช้เครื่องมือแรงงานคน ส่วนพื้นที่ขนาดใหญ่สามารถพิจารณาใช้เครื่องจักร

4. พิจารณาความปลอดภัย: เลือกเครื่องมือที่มีอุปกรณ์ป้องกันและเหมาะสมกับความสามารถของผู้ใช้งาน

5. พิจารณาความคุ้มค่า: เปรียบเทียบราคา อายุการใช้งาน ค่าใช้จ่ายในการบำรุงรักษา และประโยชน์ที่ได้รับ

4.2 ตัวอย่างการเลือกใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ตามลักษณะงาน

ลักษณะงาน เครื่องมือหรืออุปกรณ์ที่เหมาะสม

เตรียมดินและขุดแปลง จอบ เสียม พลั่ว คราด รถไถ

ปลูกพืชและย้ายกล้า ช้อนปลูก พลั่วขนาดเล็ก เครื่องปลูก

ตัดแต่งกิ่งไม้ผล กรรไกรตัดกิ่ง เลื่อยตัดกิ่ง

ขยายพันธุ์พืช มีดขยายพันธุ์ กรรไกร วัสดุเพาะชำ

ให้น้ำพืช บัวรดน้ำ สายยาง ระบบน้ำหยด ระบบสปริงเกลอร์

กำจัดวัชพืช จอบ เสียม เครื่องตัดหญ้า

เก็บเกี่ยวผลผลิต กรรไกรตัดผลไม้ มีด ตะกร้า เครื่องเก็บเกี่ยว

ตรวจวัดสภาพแวดล้อม เครื่องวัด pH เครื่องวัดความชื้น เซนเซอร์

4.3 ตัวอย่างสถานการณ์การเลือกใช้เครื่องมือ

สถานการณ์ที่ 1: เกษตรกรต้องการตัดแต่งกิ่งมะม่วงขนาดเล็กในสวน

แนวทางเลือก: ใช้กรรไกรตัดกิ่งที่มีความคมและเหมาะกับขนาดกิ่ง สวมถุงมือ และทำความสะอาดใบมีดก่อนและหลังใช้งาน

สถานการณ์ที่ 2: ผู้เรียนต้องเตรียมดินในถุงเพาะชำจำนวนมาก

แนวทางเลือก: ใช้พลั่วหรืออุปกรณ์ผสมวัสดุปลูกที่เหมาะสมกับปริมาณงาน สวมถุงมือ และจัดพื้นที่ทำงานให้สะดวกต่อการขนย้าย

สถานการณ์ที่ 3: เกษตรกรต้องให้น้ำต้นไม้ในพื้นที่กว้าง

แนวทางเลือก: พิจารณาระบบน้ำหยดหรือสปริงเกลอร์ตามชนิดพืช สภาพพื้นที่ แหล่งน้ำ และงบประมาณ พร้อมตรวจสอบระบบก่อนใช้งาน

4.4 การประยุกต์ใช้เครื่องมือในระบบเกษตรสมัยใหม่  ปัจจุบันมีการนำเทคโนโลยีมาประยุกต์ใช้ในงานเกษตร เช่น

• ระบบน้ำอัตโนมัติ: ควบคุมการให้น้ำตามเวลา หรือข้อมูลจากเซนเซอร์

• โดรนการเกษตร: ใช้สำรวจพื้นที่หรือปฏิบัติงานตามข้อกำหนดและมาตรการความปลอดภัย

• เซนเซอร์ตรวจวัด: ตรวจวัดความชื้นในดิน อุณหภูมิ และสภาพแวดล้อม

• เครื่องจักรกลการเกษตร: ช่วยลดเวลาและแรงงานในการเตรียมดิน ปลูก และเก็บเกี่ยว

• แอปพลิเคชันเกษตร: ใช้บันทึกข้อมูล วางแผน และติดตามการผลิต

4.5 สรุปสาระสำคัญ

  ระบบการเกษตรเป็นการจัดการทรัพยากรและกิจกรรมการผลิตให้สัมพันธ์กัน ตั้งแต่การเตรียมพื้นที่จนถึงการจำหน่ายผลผลิต เครื่องมือและอุปกรณ์ทางการเกษตรเป็นองค์ประกอบสำคัญที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการทำงาน ผู้ปฏิบัติงานจึงต้องเลือกเครื่องมือให้เหมาะกับลักษณะงาน ใช้งานอย่างถูกวิธี สวมอุปกรณ์ป้องกัน และบำรุงรักษาอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้เกิดความปลอดภัยและใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า

กิจกรรมฝึกปฏิบัติ : ให้ผู้เรียนสำรวจเครื่องมือและอุปกรณ์ภายในสถานศึกษา เลือกเครื่องมืออย่างน้อย 5 ชนิด แล้วจัดทำตารางระบุชื่อเครื่องมือ ลักษณะงาน วิธีใช้ ข้อควรระวัง และวิธีบำรุงรักษา พร้อมนำเสนอผลการสำรวจหน้าชั้นเรียน