หน่วยที่ 1

  อาชีพเกษตรและห่วงโซ่คุณค่าทางการเกษตร

  รายวิชา 21700-1002 ความรู้เกี่ยวกับงานอาชีพเกษตร (Agricultural Career Knowledge) ระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.)

ผลลัพธ์การเรียนรู้ประจำหน่วย เมื่อเรียนจบหน่วยนี้ ผู้เรียนสามารถ

1. อธิบายความหมายและความสำคัญของอาชีพเกษตรได้

2. จำแนกประเภทของอาชีพเกษตรและอธิบายลักษณะงานที่เกี่ยวข้องได้

3. อธิบายความหมายและองค์ประกอบของห่วงโซ่คุณค่าทางการเกษตรได้

4. วิเคราะห์ความเชื่อมโยงของธุรกิจต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำจากตัวอย่างสินค้าเกษตรได้

ความหมายและความสำคัญของอาชีพเกษตร

1.1 ความหมายของอาชีพเกษตร

อาชีพเกษตร หมายถึง อาชีพที่เกี่ยวข้องกับการผลิต การจัดการ การแปรรูป การจำหน่าย และการให้บริการที่เกี่ยวข้องกับทรัพยากรและผลผลิตทางการเกษตร โดยใช้ความรู้ ทักษะ ประสบการณ์ และเทคโนโลยี เพื่อสร้างอาหาร วัตถุดิบ รายได้ และมูลค่าทางเศรษฐกิจ

อาชีพเกษตรในปัจจุบันไม่ได้จำกัดเฉพาะเกษตรกรผู้ปลูกพืชหรือเลี้ยงสัตว์เท่านั้น แต่ยังรวมถึงผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์ ผู้จำหน่ายปัจจัยการผลิต นักเทคโนโลยีการเกษตร ผู้แปรรูปสินค้าเกษตร ผู้ควบคุมคุณภาพ ผู้ขนส่ง และผู้ประกอบธุรกิจสินค้าเกษตรออนไลน์

ผู้ประกอบอาชีพเกษตรจำเป็นต้องมีความรู้เกี่ยวกับกระบวนการผลิต การจัดการทรัพยากร การตลาด ต้นทุน คุณภาพสินค้า ตลอดจนความปลอดภัยและการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

1.2 ความสำคัญของอาชีพเกษตร

1. ด้านอาหารและการดำรงชีวิต ผลิตข้าว พืชผัก ผลไม้ เนื้อสัตว์ ไข่ และอาหารอื่นที่จำเป็นต่อมนุษย์

2. ด้านเศรษฐกิจ สร้างรายได้ให้เกษตรกร ผู้ประกอบการ และแรงงานที่เกี่ยวข้องกับธุรกิจเกษตร

3. ด้านอุตสาหกรรม จัดหาวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรมอาหาร อาหารสัตว์ สิ่งทอ น้ำตาล และพลังงานชีวภาพ

4. ด้านสังคมและชุมชน ส่งเสริมการจ้างงาน การรวมกลุ่มเกษตรกร และการสืบทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น

5. ด้านสิ่งแวดล้อม สนับสนุนการจัดการดิน น้ำ และทรัพยากรชีวภาพอย่างเหมาะสม

6. ด้านนวัตกรรม เปิดโอกาสให้เกิดอาชีพใหม่ที่ใช้เทคโนโลยี เช่น ผู้ดูแลระบบฟาร์มอัจฉริยะและผู้วิเคราะห์ข้อมูลการผลิต

1.3 คุณลักษณะของผู้ประกอบอาชีพเกษตร

  ผู้ประกอบอาชีพเกษตรควรมีความรับผิดชอบ ขยัน อดทน ซื่อสัตย์ มีวินัย รอบคอบ และพร้อมเรียนรู้เทคโนโลยีใหม่ ๆ รวมถึงสามารถทำงานร่วมกับผู้อื่น แก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า และตัดสินใจโดยใช้ข้อมูลอย่างมีเหตุผล

ประเภทของอาชีพเกษตร

1.4 ประเภทของอาชีพเกษตร

อาชีพเกษตรสามารถแบ่งตามลักษณะกิจกรรมและบทบาทในกระบวนการผลิตได้หลายประเภท ดังนี้

  1. อาชีพด้านการผลิตพืช

เป็นอาชีพที่เกี่ยวข้องกับการเพาะปลูกและดูแลพืชจนได้ผลผลิต เช่น เกษตรกรผู้ปลูกข้าว ผู้ปลูกข้าวโพด ผู้ปลูกไม้ผล ผู้ปลูกพืชผัก และผู้ผลิตไม้ดอกไม้ประดับ ผู้ประกอบอาชีพต้องมีความรู้เรื่องพันธุ์พืช ดิน น้ำ ปุ๋ย การป้องกันศัตรูพืช และการเก็บเกี่ยว

2. อาชีพด้านการผลิตสัตว์

เกี่ยวข้องกับการเลี้ยงและจัดการสัตว์เพื่อผลิตอาหารหรือผลิตภัณฑ์ เช่น ผู้เลี้ยงโค ผู้เลี้ยงสุกร ผู้เลี้ยงไก่ ผู้เลี้ยงแพะ และผู้ผลิตอาหารสัตว์ โดยต้องคำนึงถึงอาหารสัตว์ สุขภาพสัตว์ โรงเรือน และความปลอดภัยทางชีวภาพ

3. อาชีพด้านการประมงและเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ

ได้แก่ ผู้เพาะเลี้ยงปลา ผู้เลี้ยงกุ้ง ผู้ผลิตลูกพันธุ์สัตว์น้ำ และผู้ประกอบอาชีพประมง ซึ่งต้องมีความรู้เกี่ยวกับคุณภาพน้ำ อาหารสัตว์น้ำ การจัดการบ่อ และการควบคุมโรค

4. อาชีพด้านปัจจัยการผลิตและเทคโนโลยีเกษตร

ได้แก่ ผู้ผลิตและจำหน่ายเมล็ดพันธุ์ ผู้จำหน่ายปุ๋ย ผู้ให้บริการเครื่องจักรกลเกษตร ผู้ติดตั้งระบบน้ำ และผู้ดูแลระบบฟาร์มอัจฉริยะ อาชีพเหล่านี้ช่วยสนับสนุนให้การผลิตมีประสิทธิภาพ

5. อาชีพด้านการแปรรูปและการตลาด

ได้แก่ ผู้แปรรูปผลผลิต ผู้คัดบรรจุสินค้า ผู้ควบคุมคุณภาพ ผู้ขนส่ง ผู้ค้าส่ง ผู้ค้าปลีก และผู้จำหน่ายสินค้าเกษตรผ่านช่องทางออนไลน์

1.5 ตัวอย่างอาชีพเกษตรสมัยใหม่

อาชีพ ลักษณะงาน

นักเทคโนโลยีการผลิตพืช วางแผนและควบคุมกระบวนการผลิตพืช

ผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์ ผลิต ตรวจสอบคุณภาพ และจัดการเมล็ดพันธุ์

ผู้จัดการฟาร์ม วางแผนแรงงาน ต้นทุน และทรัพยากร

ผู้ให้บริการ Smart Farming ติดตั้งและดูแลระบบเซนเซอร์และระบบอัตโนมัติ

ผู้ควบคุมคุณภาพสินค้าเกษตร ตรวจสอบคุณภาพและข้อกำหนดของสินค้า

ผู้ประกอบการสินค้าเกษตร บริหารธุรกิจ การแปรรูป และการตลาด

1.6 แนวทางการเลือกอาชีพเกษตร

  การเลือกอาชีพควรพิจารณาความสนใจ ความถนัด ความรู้ เงินทุน ทรัพยากรในท้องถิ่น ความต้องการของตลาด และโอกาสในการพัฒนาตนเอง ผู้เรียนควรศึกษาลักษณะงานและทักษะที่จำเป็นก่อนตัดสินใจประกอบอาชีพ เพื่อให้สามารถวางแผนพัฒนาความสามารถได้ตรงกับความต้องการของตลาดแรงงาน

ความหมายและองค์ประกอบของห่วงโซ่คุณค่า

  1.7 ความหมายของห่วงโซ่คุณค่า (Value Chain)  ห่วงโซ่คุณค่า (Value Chain) หมายถึง กระบวนการของกิจกรรมที่เชื่อมโยงกันตั้งแต่การจัดหาปัจจัยการผลิต การผลิต การแปรรูป การขนส่ง การตลาด และการส่งมอบสินค้าให้แก่ผู้บริโภค โดยแต่ละกิจกรรมมีส่วนช่วยเพิ่มคุณค่าและมูลค่าให้แก่สินค้า

ในภาคการเกษตร ห่วงโซ่คุณค่าช่วยให้ผู้ประกอบการมองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างผู้ผลิตวัตถุดิบ เกษตรกร โรงงานแปรรูป ผู้ขนส่ง ผู้จำหน่าย และผู้บริโภค รวมทั้งช่วยค้นหาวิธีลดต้นทุน ปรับปรุงคุณภาพ และเพิ่มรายได้จากสินค้าเกษตร

1.8 องค์ประกอบของห่วงโซ่คุณค่าทางการเกษตร ห่วงโซ่คุณค่าทางการเกษตรสามารถแบ่งเป็น 3 ช่วงสำคัญ ได้แก่

1. ธุรกิจต้นน้ำ (Upstream) เป็นกิจกรรมที่สนับสนุนการผลิตก่อนหรือในช่วงเริ่มต้นของการผลิต เช่น

• การผลิตและจำหน่ายเมล็ดพันธุ์

• การจัดหาปุ๋ย วัสดุปลูก และสารปรับปรุงดิน

• การจัดหาเครื่องจักรกลและอุปกรณ์การเกษตร

• การให้บริการความรู้ เทคโนโลยี และสินเชื่อเพื่อการเกษตร

2. ธุรกิจกลางน้ำ (Midstream) เป็นกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการผลิต การรวบรวม และการจัดการผลผลิตหลังการเก็บเกี่ยว เช่น

• การเพาะปลูกและดูแลพืชหรือเลี้ยงสัตว์

• การเก็บเกี่ยวและคัดแยกคุณภาพ

• การรวบรวมและเก็บรักษาผลผลิต

• การแปรรูปและบรรจุภัณฑ์

• การขนส่งและควบคุมคุณภาพ

3. ธุรกิจปลายน้ำ (Downstream) เป็นกิจกรรมที่เชื่อมโยงสินค้าไปยังตลาดและผู้บริโภค เช่น

• การค้าส่งและค้าปลีก

• การประชาสัมพันธ์และจำหน่ายสินค้า

• การจำหน่ายผ่านตลาดออนไลน์

• การส่งออกสินค้าเกษตร

• การให้บริการหลังการขายและรับข้อเสนอแนะจากลูกค้า

ทั้งสามช่วงมีความเชื่อมโยงกัน และในทางปฏิบัติบางกิจกรรมอาจอยู่ได้มากกว่าหนึ่งช่วง ขึ้นอยู่กับลักษณะของธุรกิจ

1.9 ตัวอย่างห่วงโซ่คุณค่าของข้าวโพดเลี้ยงสัตว์

ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่า การผลิตข้าวโพดไม่ได้เริ่มต้นและสิ้นสุดเฉพาะในแปลงเกษตร แต่ต้องอาศัยผู้จัดหาปัจจัยการผลิต ผู้ให้บริการหลังการเก็บเกี่ยว โรงงาน และตลาดที่เชื่อมโยงกัน

การวิเคราะห์ห่วงโซ่คุณค่าและการเพิ่มมูลค่าสินค้าเกษตร

1.10 ประโยชน์ของห่วงโซ่คุณค่าทางการเกษตร

1. ช่วยเพิ่มมูลค่าสินค้า: การคัดเกรด แปรรูป และพัฒนาบรรจุภัณฑ์ช่วยให้สินค้าเหมาะกับความต้องการของตลาดมากขึ้น

2. ช่วยลดต้นทุน: การประสานงานระหว่างผู้ผลิตและผู้ซื้อช่วยลดการสูญเสียและการจัดการที่ซ้ำซ้อน

3. ช่วยรักษาคุณภาพ: การจัดการหลังการเก็บเกี่ยวและการขนส่งอย่างเหมาะสมช่วยรักษาคุณภาพผลผลิต

4. ช่วยเพิ่มโอกาสทางการตลาด: ผู้ผลิตสามารถเข้าถึงผู้ซื้อได้หลายช่องทาง

5. ช่วยสร้างความร่วมมือ: ผู้เกี่ยวข้องในห่วงโซ่สามารถแลกเปลี่ยนข้อมูลและวางแผนการผลิตให้สอดคล้องกับตลาด

1.11 แนวทางการวิเคราะห์ห่วงโซ่คุณค่า

การวิเคราะห์ห่วงโซ่คุณค่าควรดำเนินการตามขั้นตอนต่อไปนี้

• กำหนดสินค้าเกษตรที่จะศึกษา เช่น ลำไย ข้าวโพด หรือกล้วย

• ระบุผู้เกี่ยวข้องตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ

• สำรวจกิจกรรมและต้นทุนของแต่ละช่วง

• พิจารณาจุดที่ทำให้เกิดมูลค่าเพิ่มและจุดที่เกิดความสูญเสีย

• เสนอแนวทางพัฒนาคุณภาพ ลดต้นทุน และเพิ่มโอกาสทางการตลาด

1.12 ตัวอย่างการเพิ่มมูลค่าลำไย

ลำไยสามารถจำหน่ายเป็นผลสด คัดเกรดและบรรจุกล่องเพื่อจำหน่าย หรือแปรรูปเป็นลำไยอบแห้ง โดยแต่ละรูปแบบต้องใช้กระบวนการจัดการและมาตรฐานคุณภาพแตกต่างกัน

หากผู้ผลิตวางแผนการผลิตให้ตรงกับความต้องการของตลาด คัดแยกผลผลิตอย่างเหมาะสม และประสานงานกับผู้รับซื้อหรือผู้แปรรูป ก็อาจช่วยลดการสูญเสียและเพิ่มโอกาสสร้างรายได้ ทั้งนี้ ผลตอบแทนขึ้นอยู่กับต้นทุน คุณภาพสินค้า และราคาตลาดด้วย

1.13 กิจกรรมท้ายหน่วย

ให้ผู้เรียนเลือกสินค้าเกษตรในท้องถิ่น 1 ชนิด แล้วจัดทำแผนผังห่วงโซ่คุณค่า โดยระบุ

1. ธุรกิจต้นน้ำและผู้จัดหาปัจจัยการผลิต

2. ธุรกิจกลางน้ำและกิจกรรมการผลิตหรือแปรรูป

3. ธุรกิจปลายน้ำและกลุ่มลูกค้า

4. แนวทางเพิ่มมูลค่าสินค้าอย่างน้อย 2 วิธี

เกณฑ์ประเมินชิ้นงาน: ความถูกต้องของข้อมูล 40% การเชื่อมโยงห่วงโซ่คุณค่า 30% แนวทางเพิ่มมูลค่า 20% และความเรียบร้อยในการนำเสนอ 10%