หน่วยที่ 4 การขยายพันธุ์พืชโดยการติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง

รายวิชา 21701-2018 การขยายพันธุ์พืช
เนื้อหาประกอบการเรียน จำนวน 4 หน้ากระดาษ A4 พร้อมภาพประกอบหน้าละ 3 ภาพ เรียงแนวนอน และแบบทดสอบปรนัย 10 ข้อ 4 ตัวเลือก

จุดประสงค์การเรียนรู้ เมื่อเรียนจบหน่วยนี้ ผู้เรียนสามารถ

อธิบายหลักการและความแตกต่างของการติดตา การเสียบยอด และการทาบกิ่งได้
เลือกต้นตอและกิ่งพันธุ์ให้เหมาะสมกับวิธีการขยายพันธุ์ได้
ปฏิบัติขั้นตอนการติดตา เสียบยอด และทาบกิ่งได้อย่างถูกต้อง
ใช้มีดและอุปกรณ์ขยายพันธุ์พืชได้อย่างปลอดภัย
อธิบายการเชื่อมประสานแผลและประเมินความสำเร็จของการขยายพันธุ์ได้

หลักการและความสำคัญของการติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง

1. ความหมายของการขยายพันธุ์พืชโดยการติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง

การติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง เป็นวิธีการขยายพันธุ์พืชแบบไม่อาศัยเพศ โดยนำส่วนของพืชที่มีลักษณะดี เช่น ตา หรือกิ่งพันธุ์จากต้นพันธุ์ดี มาเชื่อมต่อกับต้นตอที่มีระบบรากแข็งแรง เพื่อให้เนื้อเยื่อของพืชทั้งสองส่วนเชื่อมประสานกันและเจริญเติบโตเป็นต้นเดียวกัน

วิธีการดังกล่าวช่วยรักษาลักษณะพันธุ์ดี ทำให้ได้ต้นพันธุ์ที่มีคุณภาพ และสามารถนำไปใช้กับไม้ผลและไม้ประดับหลายชนิด เช่น มะม่วง ลำไย มะขาม ส้ม ขนุน และไม้ดอกไม้ประดับบางชนิด

2. หลักการสำคัญของการขยายพันธุ์ การขยายพันธุ์ด้วยวิธีติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง ต้องอาศัยหลักการสำคัญดังนี้

2.1 ความเข้ากันได้ของพืช (Compatibility)

ต้นตอและกิ่งพันธุ์ควรเป็นพืชชนิดเดียวกันหรือมีความสัมพันธ์ทางพฤกษศาสตร์ที่สามารถเชื่อมประสานกันได้ หากพืชทั้งสองส่วนไม่เข้ากัน อาจทำให้แผลไม่เชื่อมติด เกิดการเจริญเติบโตผิดปกติ หรือกิ่งพันธุ์ตายในภายหลัง

2.2 การสัมผัสกันของเนื้อเยื่อเจริญ

บริเวณที่นำมาต่อกันต้องสัมผัสกันอย่างแนบสนิท โดยเฉพาะบริเวณแคมเบียม (Cambium) ซึ่งเป็นเนื้อเยื่อเจริญที่อยู่ระหว่างเปลือกกับเนื้อไม้ มีบทบาทสำคัญในการสร้างเนื้อเยื่อใหม่และเชื่อมประสานระหว่างต้นตอกับกิ่งพันธุ์

2.3 ความสะอาดและความชื้น

อุปกรณ์ต้องสะอาดและคม เพื่อลดการฉีกขาดของเนื้อเยื่อและลดการปนเปื้อนของเชื้อโรค บริเวณแผลต้องไม่แห้งจนเกินไป และควรพันยึดให้แน่นพอเหมาะเพื่อป้องกันการเคลื่อนตัว

3. ความแตกต่างของการติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง

การติดตา (Budding): นำตาพันธุ์ดีพร้อมเนื้อเยื่อบางส่วนไปติดบนต้นตอ เหมาะกับพืชที่สามารถลอกเปลือกได้ดีในช่วงที่ต้นมีการเจริญเติบโตเหมาะสม
การเสียบยอด (Grafting): นำกิ่งพันธุ์ดีที่มีตาติดอยู่ไปเชื่อมต่อกับต้นตอ โดยทำแผลให้ทั้งสองส่วนสัมผัสกันอย่างเหมาะสม
การทาบกิ่ง (Approach Grafting): นำต้นตอและกิ่งพันธุ์ดีที่ยังมีรากเลี้ยงตัวเองอยู่มาทำแผลและประกบเข้าด้วยกัน เมื่อเชื่อมติดแล้วจึงตัดแยกส่วนที่ไม่ต้องการออกตามลำดับ

4. ประโยชน์ของการขยายพันธุ์ด้วยวิธีดังกล่าว

รักษาลักษณะพันธุ์ดีของพืช เช่น คุณภาพผลผลิต รสชาติ และลักษณะทรงพุ่ม
ใช้ต้นตอที่มีระบบรากแข็งแรงหรือมีคุณสมบัติเหมาะสมกับสภาพดิน
ช่วยเปลี่ยนพันธุ์พืชหรือปรับปรุงต้นเดิมให้เป็นพันธุ์ที่ต้องการ
ช่วยให้ได้ต้นพันธุ์ที่มีลักษณะสม่ำเสมอมากกว่าการเพาะเมล็ดในพืชที่มีการกลายพันธุ์
สามารถนำไปใช้ในการผลิตต้นพันธุ์เพื่อจำหน่ายและประกอบอาชีพได้

การเลือกต้นตอ กิ่งพันธุ์ และขั้นตอนการติดตาและเสียบยอด

1. การเลือกต้นตอ (Rootstock) ต้นตอเป็นส่วนของพืชที่ทำหน้าที่สร้างระบบรากและลำต้นส่วนล่าง จึงควรเลือกต้นตอที่มีคุณสมบัติดังนี้

มีระบบรากแข็งแรงและสมบูรณ์
ลำต้นเจริญเติบโตดี มีขนาดเหมาะสมกับวิธีการขยายพันธุ์
ปราศจากโรค แมลง และบาดแผลที่รุนแรง
มีความเข้ากันได้กับกิ่งพันธุ์หรือตาพันธุ์
มีความเหมาะสมกับสภาพดิน น้ำ และภูมิอากาศของพื้นที่ปลูก

ตัวอย่าง: การขยายพันธุ์มะม่วงอาจเลือกใช้ต้นตอมะม่วงที่มีระบบรากแข็งแรงและมีขนาดลำต้นเหมาะสม ส่วนการขยายพันธุ์ส้มควรเลือกต้นตอที่เข้ากันได้กับพันธุ์ส้มที่ต้องการขยายพันธุ์

2. การเลือกกิ่งพันธุ์ดี (Scion) และตาพันธุ์ กิ่งพันธุ์ดีหรือตาพันธุ์เป็นส่วนที่ให้ลักษณะประจำพันธุ์แก่ต้นใหม่ ควรเลือกจากต้นแม่พันธุ์ที่มีลักษณะตรงตามพันธุ์ ให้ผลผลิตดี และมีสุขภาพสมบูรณ์ หลักการเลือกกิ่งพันธุ์และตาพันธุ์

เลือกจากต้นแม่พันธุ์ที่มีลักษณะดีและทราบแหล่งที่มา
กิ่งมีความสมบูรณ์ ไม่อ่อนหรือแก่จนเกินไป
ไม่มีโรค แมลง หรือความเสียหายจากสภาพแวดล้อม
เลือกตาที่สมบูรณ์ ไม่แห้งหรือแตกยอดผิดปกติ
ใช้กิ่งพันธุ์สดและควรนำมาใช้โดยเร็ว หากต้องเก็บรักษาควรป้องกันการสูญเสียความชื้น

3. ขั้นตอนการติดตา (Budding) การติดตาเป็นการนำตาจากต้นพันธุ์ดีไปติดบนต้นตอ โดยนิยมใช้วิธีติดตาแบบรูปตัวที (T-budding) ในพืชที่เปลือกลอกได้เหมาะสม

ขั้นตอนการติดตาแบบรูปตัวที

เตรียมต้นตอให้มีขนาดเหมาะสมและมีความสมบูรณ์
เลือกตาพันธุ์ดีจากกิ่งที่สมบูรณ์
ใช้มีดคมกรีดเปลือกต้นตอเป็นรูปตัวที (T) โดยไม่ทำลายเนื้อไม้มากเกินไป
ใช้ปลายมีดแยกเปลือกออกจากเนื้อไม้
ตัดแผ่นตาพันธุ์ดีให้มีตาและเนื้อเยื่อบางส่วนติดอยู่
สอดแผ่นตาเข้าใต้เปลือกต้นตอ โดยจัดตำแหน่งให้เหมาะสม
พันด้วยเทปติดตาให้แน่นพอเหมาะ โดยไม่ทำให้ตาเสียหาย
ตรวจสอบการเชื่อมติดและคลายหรือเอาวัสดุพันออกตามความเหมาะสมของวัสดุและการเจริญเติบโต

4. ขั้นตอนการเสียบยอด (Grafting) การเสียบยอดเป็นการนำกิ่งพันธุ์ดีมาเชื่อมต่อกับต้นตอ มีหลายรูปแบบ เช่น เสียบลิ่ม เสียบข้าง และเสียบยอดแบบประกบ

ขั้นตอนการเสียบยอดแบบเสียบลิ่ม

เลือกต้นตอและกิ่งพันธุ์ที่มีขนาดเหมาะสม
ตัดยอดต้นตอในตำแหน่งที่ต้องการ
ผ่ากลางต้นตอเป็นร่องลึกพอเหมาะ
เหลากิ่งพันธุ์ดีบริเวณโคนให้เป็นรูปลิ่มทั้งสองด้าน
สอดกิ่งพันธุ์ดีลงในร่องของต้นตอ
จัดให้เนื้อเยื่อเจริญของทั้งสองส่วนสัมผัสกันอย่างน้อยด้านหนึ่ง
พันยึดรอยต่อด้วยเทปพันกิ่งหรือวัสดุที่เหมาะสม
ป้องกันการสูญเสียความชื้นและวางต้นพันธุ์ไว้ในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม

การทาบกิ่ง การใช้อุปกรณ์อย่างปลอดภัย และการดูแลหลังขยายพันธุ์

1. หลักการและความสำคัญของการทาบกิ่ง (Approach Grafting) การทาบกิ่งเป็นการขยายพันธุ์พืชโดยนำต้นตอและกิ่งพันธุ์ดีที่ยังคงมีระบบรากเลี้ยงตัวเองอยู่มาทำแผล แล้วนำบริเวณแผลมาประกบกันและพันยึดไว้ เมื่อเนื้อเยื่อเชื่อมประสานกันดีแล้วจึงตัดแยกส่วนที่ไม่ต้องการออก ทำให้ได้ต้นพันธุ์ใหม่ที่มีระบบรากจากต้นตอและมีลักษณะพันธุ์ตามกิ่งพันธุ์ดี

ข้อดีของการทาบกิ่ง

มีโอกาสสำเร็จสูงในพืชบางชนิด เพราะต้นตอและกิ่งพันธุ์ยังได้รับน้ำและอาหารจากระบบรากเดิม
เหมาะกับพืชที่ขยายพันธุ์ด้วยวิธีอื่นได้ยาก
สามารถใช้เปลี่ยนพันธุ์หรือปรับปรุงพันธุ์ไม้ผลได้
ช่วยให้ได้ต้นพันธุ์ที่มีลักษณะตรงตามพันธุ์แม่

2. ขั้นตอนการทาบกิ่ง

เตรียมต้นตอ: เลือกต้นตอที่แข็งแรง มีระบบรากสมบูรณ์และมีขนาดใกล้เคียงกับกิ่งพันธุ์ดี
เลือกกิ่งพันธุ์ดี: เลือกกิ่งที่สมบูรณ์ ปราศจากโรคและแมลง มีขนาดเหมาะสม
นำต้นตอมาประกบ: จัดตำแหน่งต้นตอให้แนบกับกิ่งพันธุ์ดี โดยไม่ทำให้กิ่งหักหรือเสียหาย
ทำแผล: ใช้มีดคมเฉือนเปลือกและเนื้อไม้บริเวณที่ต้องการให้เป็นแผลยาวใกล้เคียงกันทั้งสองส่วน
ประกบแผล: นำผิวแผลของต้นตอและกิ่งพันธุ์ดีมาประกบกัน ให้เนื้อเยื่อเจริญสัมผัสกันอย่างแนบสนิท
พันยึด: ใช้เทปพันกิ่งหรือวัสดุที่เหมาะสมพันรอบรอยต่อให้แน่นพอเหมาะ
ดูแลรักษา: ตรวจสอบความชื้นและความแข็งแรงของรอยต่อ ป้องกันการกระทบกระเทือน
ตัดแยก: เมื่อรอยต่อเชื่อมประสานและต้นพันธุ์แข็งแรงแล้ว จึงค่อย ๆ ตัดแยกส่วนที่ไม่ต้องการออก โดยไม่ตัดก่อนที่รอยต่อจะเชื่อมติดดี

3. การใช้อุปกรณ์ขยายพันธุ์พืชอย่างปลอดภัย อุปกรณ์ที่ใช้ในการติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง ได้แก่ มีดติดตา มีดเสียบยอด กรรไกรตัดกิ่ง เลื่อยตัดกิ่ง เทปพันกิ่ง และแอลกอฮอล์สำหรับทำความสะอาดอุปกรณ์ หลักความปลอดภัยในการใช้อุปกรณ์

ตรวจสอบความคมและสภาพของมีดก่อนใช้งาน
จับด้ามมีดให้มั่นคง และหันคมมีดออกจากลำตัวและนิ้วมือ
ใช้มืออีกข้างจับกิ่งให้พ้นแนวที่มีดจะเคลื่อนผ่าน
ไม่ใช้มีดตัดกิ่งไม้ที่มีขนาดใหญ่เกินความเหมาะสมของอุปกรณ์
ทำความสะอาดและฆ่าเชื้ออุปกรณ์ก่อนและหลังใช้งาน เพื่อลดการแพร่กระจายของเชื้อโรค
เก็บมีดและกรรไกรไว้ในที่ปลอดภัย ไม่วางปะปนกับวัสดุอื่น
สวมถุงมือและรองเท้าที่เหมาะสมกับการปฏิบัติงาน

4. การดูแลต้นพันธุ์หลังการติดตา เสียบยอด และทาบกิ่ง

หลังการขยายพันธุ์ควรวางต้นพันธุ์ไว้ในบริเวณที่มีแสงรำไรหรือสภาพแวดล้อมเหมาะสมกับชนิดพืช ควบคุมความชื้นไม่ให้แห้งหรือแฉะเกินไป และหลีกเลี่ยงการกระทบกระเทือนบริเวณรอยต่อ

ควรตรวจสอบวัสดุพันแผลอย่างสม่ำเสมอ หากวัสดุพันรัดลำต้นหรือกิ่งมากเกินไปต้องคลายหรือเอาออกตามความเหมาะสม เพื่อไม่ให้ขัดขวางการเจริญเติบโต เมื่อกิ่งพันธุ์เริ่มเจริญเติบโตดีแล้ว ควรจัดการหน่อที่เกิดจากต้นตอในตำแหน่งที่ไม่ต้องการ เพื่อส่งเสริมการเจริญเติบโตของพันธุ์ดี

การเชื่อมประสานแผลและการประเมินความสำเร็จ

1. กระบวนการเชื่อมประสานแผล (Graft Union Formation) การเชื่อมประสานแผลเป็นกระบวนการที่เนื้อเยื่อของต้นตอและกิ่งพันธุ์ดีเชื่อมต่อกันจนสามารถลำเลียงน้ำและธาตุอาหารได้ตามปกติ เป็นขั้นตอนสำคัญที่ทำให้การติดตา เสียบยอด และทาบกิ่งประสบความสำเร็จ กระบวนการเชื่อมประสานแผลโดยทั่วไป

การเกิดบาดแผล: เมื่อทำแผลบริเวณต้นตอและกิ่งพันธุ์ เซลล์บริเวณผิวแผลจะเกิดการเปลี่ยนแปลงเพื่อตอบสนองต่อบาดแผล
การสร้างเนื้อเยื่อแคลลัส (Callus): เซลล์บริเวณแผลแบ่งตัวและสร้างเนื้อเยื่อใหม่ขึ้นมา ทำหน้าที่ช่วยเชื่อมบริเวณรอยต่อ
การเชื่อมต่อของเนื้อเยื่อเจริญ: เนื้อเยื่อเจริญบริเวณแคมเบียมของทั้งสองส่วนค่อย ๆ เชื่อมต่อกัน
การสร้างท่อลำเลียง: มีการพัฒนาเนื้อเยื่อท่อลำเลียงน้ำและธาตุอาหาร (ไซเล็ม) และท่อลำเลียงอาหาร (โฟลเอ็ม) ให้เชื่อมต่อกัน
การเจริญเติบโตเป็นต้นเดียวกัน: เมื่อรอยต่อแข็งแรงและระบบลำเลียงทำงานได้ดี กิ่งพันธุ์จะสามารถเจริญเติบโตต่อไปได้

2. ปัจจัยที่มีผลต่อการเชื่อมประสานแผล

ความเข้ากันได้ของพันธุ์: ต้นตอและกิ่งพันธุ์ต้องมีความเข้ากันได้ทางพันธุกรรมและสรีรวิทยา
ความแนบสนิทของรอยต่อ: บริเวณแคมเบียมควรสัมผัสกันอย่างเหมาะสม
ความสะอาดของแผล: แผลต้องไม่ปนเปื้อนดิน เชื้อโรค หรือสิ่งสกปรก
ความชื้น: ต้องรักษาความชื้นให้เหมาะสมเพื่อป้องกันแผลแห้ง
อุณหภูมิและสภาพแวดล้อม: ควรเหมาะสมกับการเจริญเติบโตของพืชชนิดนั้น
ความแข็งแรงของวัสดุพันยึด: ต้องช่วยป้องกันไม่ให้รอยต่อเคลื่อนตัว แต่ไม่รัดแน่นจนเกิดความเสียหาย