หน่วยที่ 3 การขยายพันธุ์พืชโดยใช้เมล็ดและการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ

รายวิชา 21701-2018 การขยายพันธุ์พืช
ระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.) / ประกาศนียบัตรวิชาชีพชั้นสูง (ปวส.)

สาระสำคัญ
การขยายพันธุ์พืชเป็นกระบวนการเพิ่มจำนวนต้นพืชให้เพียงพอต่อความต้องการในการปลูกและการจำหน่าย โดยแบ่งเป็นการขยายพันธุ์แบบอาศัยเพศ ซึ่งใช้เมล็ดเป็นส่วนสำคัญ และการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ เช่น การปักชำ การตอนกิ่ง การแยกหน่อ และการแยกกอ ผู้ปฏิบัติงานต้องมีความรู้เกี่ยวกับการเตรียมวัสดุและต้นพันธุ์ เทคนิคการปฏิบัติ ตลอดจนการเลือกวิธีขยายพันธุ์ให้เหมาะสมกับชนิดพืช เพื่อให้ได้ต้นพันธุ์ที่มีคุณภาพ แข็งแรง และมีอัตราการรอดสูง

จุดประสงค์การเรียนรู้

1. อธิบายหลักการขยายพันธุ์พืชโดยใช้เมล็ดและแบบไม่อาศัยเพศได้

2. เตรียมเมล็ดและปฏิบัติการเพาะเมล็ดได้อย่างถูกต้อง

3. ปฏิบัติการปักชำ ตอนกิ่ง แยกหน่อ และแยกกอได้

4. เลือกวิธีการขยายพันธุ์ให้เหมาะสมกับชนิดและลักษณะของพืชได้

5. ปฏิบัติงานด้วยความรับผิดชอบ ประณีต รอบคอบ และคำนึงถึงความสะอาดปลอดภัย

การขยายพันธุ์พืชโดยใช้เมล็ด

1.1 ความหมายและความสำคัญของการเพาะเมล็ด

การขยายพันธุ์พืชโดยใช้เมล็ด หรือการขยายพันธุ์แบบอาศัยเพศ เป็นวิธีการเพิ่มจำนวนต้นพืชโดยนำเมล็ดที่เกิดจากการผสมเกสรและการปฏิสนธิมาเพาะให้เกิดต้นกล้า เมล็ดประกอบด้วยส่วนสำคัญ ได้แก่ เปลือกหุ้มเมล็ด เนื้อเยื่อสะสมอาหาร และต้นอ่อน ซึ่งจะเจริญเติบโตเป็นต้นพืชต้นใหม่เมื่อได้รับสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม

ความสำคัญของการเพาะเมล็ด

1. สามารถผลิตต้นกล้าได้จำนวนมากในระยะเวลาเดียวกัน

2. เหมาะสำหรับพืชที่ขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดได้ดี เช่น ข้าวโพด ถั่ว ผัก และไม้ดอกบางชนิด

3. สะดวกต่อการเก็บรักษาและขนส่งเมล็ดพันธุ์

4. เหมาะสำหรับการผลิตต้นตอเพื่อนำไปใช้ในการเสียบยอดหรือติดตา

5. ช่วยให้เกิดความหลากหลายทางพันธุกรรม ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการปรับปรุงพันธุ์พืช

อย่างไรก็ตาม ต้นพืชที่ได้จากเมล็ดอาจมีลักษณะแตกต่างจากต้นแม่ โดยเฉพาะพืชที่เกิดจากการผสมข้ามพันธุ์ จึงไม่เหมาะกับการผลิตต้นพันธุ์ที่ต้องการรักษาลักษณะประจำพันธุ์ให้เหมือนต้นแม่ทุกประการ

1.2 การเตรียมเมล็ดก่อนเพาะ

การเตรียมเมล็ดเป็นขั้นตอนสำคัญที่ช่วยเพิ่มความงอกและลดความเสียหายจากเชื้อโรค ควรดำเนินการดังนี้

1. การคัดเลือกเมล็ดพันธุ์ เลือกเมล็ดที่สมบูรณ์ เต็มเมล็ด ไม่มีรอยแตก ไม่ขึ้นรา และไม่มีแมลงทำลาย

2. การคัดแยกสิ่งเจือปน แยกเศษพืช ดิน หิน และเมล็ดวัชพืชออกจากเมล็ดพันธุ์

3. การทดสอบความงอก สุ่มเมล็ดมาทดสอบเพื่อประเมินความสามารถในการงอก

4. การแช่น้ำ เมล็ดบางชนิดสามารถแช่น้ำสะอาดก่อนเพาะเพื่อช่วยให้ดูดซับน้ำได้รวดเร็วขึ้น โดยต้องพิจารณาความเหมาะสมของชนิดพืช

5. การทำลายการพักตัว เมล็ดบางชนิดมีเปลือกแข็งหรือมีการพักตัว อาจต้องขูดเปลือก แช่น้ำอุ่น หรือผ่านความเย็นตามความต้องการของพืช

6. การป้องกันโรคและแมลง ใช้วิธีการที่เหมาะสมและปลอดภัย เช่น การใช้เมล็ดสะอาด วัสดุเพาะที่สะอาด และสารป้องกันกำจัดเชื้อราตามคำแนะนำบนฉลาก

1.3 ขั้นตอนการเพาะเมล็ด

1. เตรียมภาชนะเพาะ เช่น ถาดเพาะ กระบะเพาะ หรือถุงเพาะชำ

2. เตรียมวัสดุเพาะให้ร่วนซุย ระบายน้ำและอากาศได้ดี เช่น ขุยมะพร้าว แกลบดำ และวัสดุเพาะสำเร็จรูป

3. หยอดเมล็ดลงในหลุมหรือโรยเมล็ดให้เหมาะสมกับขนาดเมล็ด

4. กลบเมล็ดด้วยวัสดุเพาะบาง ๆ โดยทั่วไปความลึกประมาณ 2–3 เท่าของความหนาเมล็ด ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับชนิดพืช

5. รดน้ำด้วยฝอยละเอียดให้วัสดุเพาะชุ่มชื้น แต่ไม่แฉะ

6. วางภาชนะเพาะในบริเวณที่เหมาะสมกับความต้องการแสงของเมล็ด

7. ดูแลรักษาความชื้น ตรวจสอบการงอก และย้ายกล้าเมื่อมีใบจริงและแข็งแรงเพียงพอ

การขยายพันธุ์พืชแบบไม่อาศัยเพศ: การปักชำและการตอนกิ่ง

2.1 ความหมายและหลักการ

  การขยายพันธุ์พืชแบบไม่อาศัยเพศ เป็นการเพิ่มจำนวนต้นพืชโดยใช้ส่วนต่าง ๆ ของต้นพืช เช่น กิ่ง ลำต้น ใบ ราก หน่อ หรือไหล โดยไม่ต้องใช้เมล็ด ต้นใหม่ที่ได้มักมีลักษณะทางพันธุกรรมใกล้เคียงหรือเหมือนต้นแม่ จึงเหมาะสำหรับการรักษาลักษณะประจำพันธุ์ของพืชที่ต้องการ

2.2 การปักชำ (Cutting)

การปักชำ คือ การนำส่วนของพืช เช่น กิ่ง ลำต้น ใบ หรือราก มาตัดให้มีขนาดเหมาะสม แล้วนำไปปักลงในวัสดุชำเพื่อกระตุ้นให้เกิดรากและยอดใหม่จนสามารถเจริญเติบโตเป็นต้นพืชต้นใหม่ได้

วัสดุและอุปกรณ์

• กิ่งพันธุ์หรือส่วนของพืชที่สมบูรณ์

• กรรไกรตัดกิ่งหรือมีดคมที่สะอาด

• วัสดุชำ เช่น ทรายหยาบ ขุยมะพร้าว และแกลบดำ

• ถุงเพาะชำหรือถาดเพาะ

• บัวรดน้ำหรือระบบพ่นหมอก

• สารเร่งราก (ถ้าจำเป็นและใช้ตามคำแนะนำ)

ขั้นตอนการปักชำกิ่ง

1. เลือกต้นแม่พันธุ์ที่แข็งแรง ปราศจากโรคและแมลง

2. เลือกกิ่งที่มีความสมบูรณ์ ไม่อ่อนหรือแก่เกินไป

3. ตัดกิ่งให้มีความยาวเหมาะสม โดยทั่วไปประมาณ 10–15 เซนติเมตร หรือปรับตามชนิดพืช

4. ตัดโคนกิ่งบริเวณใต้ข้อใบ และตัดใบส่วนล่างออกเพื่อลดการสูญเสียน้ำ

5. จุ่มโคนกิ่งด้วยสารเร่งรากตามความเหมาะสม

6. ปักกิ่งลงในวัสดุชำที่ชื้นและระบายน้ำดี

7. วางในบริเวณที่มีแสงรำไร รักษาความชื้นอย่างสม่ำเสมอ

8. เมื่อกิ่งเกิดรากและเริ่มแตกยอดใหม่ จึงย้ายลงปลูกในภาชนะที่ใหญ่ขึ้น

ตัวอย่างพืชที่นิยมปักชำ เช่น ชบา โกสน เฟื่องฟ้า กุหลาบ พุด และไม้ประดับหลายชนิด

2.3 การตอนกิ่ง (Air Layering)

  การตอนกิ่ง คือ การทำให้กิ่งพืชเกิดรากในขณะที่กิ่งยังติดอยู่กับต้นแม่ โดยการควั่นเปลือกบริเวณกิ่งให้เกิดบาดแผล แล้วหุ้มด้วยวัสดุที่สามารถเก็บความชื้นได้ เมื่อเกิดรากเพียงพอจึงตัดกิ่งไปปลูก

ขั้นตอนการตอนกิ่ง

1. เลือกกิ่งที่สมบูรณ์ มีอายุเหมาะสม ไม่เป็นโรคหรือถูกแมลงทำลาย

2. ควั่นเปลือกกิ่งออกเป็นวง 2 รอย โดยให้ระยะห่างเหมาะสมกับขนาดกิ่ง

3. ลอกเปลือกออกและขูดเยื่อเจริญบริเวณแผลให้สะอาด เพื่อป้องกันการเชื่อมประสานของเปลือก

4. เตรียมขุยมะพร้าวหรือมอสส์ที่ผ่านการแช่น้ำและบีบให้หมาด

5. หุ้มวัสดุชำบริเวณแผลตอนให้รอบ แล้วใช้พลาสติกพันให้แน่น

6. ผูกหัวท้ายให้มิดชิด เพื่อรักษาความชื้น

7. ตรวจสอบการเกิดรากเป็นระยะ เมื่อมีรากจำนวนมากและมีความแข็งแรงจึงตัดกิ่ง

8. ตัดแต่งใบและกิ่งบางส่วน แล้วนำไปปลูกในถุงเพาะชำ พักฟื้นในที่ร่มรำไร

ตัวอย่างพืชที่นิยมตอนกิ่ง เช่น มะนาว ฝรั่ง ลำไย ลิ้นจี่ และไม้ผลบางชนิด

3 การขยายพันธุ์พืชแบบไม่อาศัยเพศ: การแยกหน่อและการแยกกอ

3.1 การแยกหน่อ (Sucker Separation)

  การแยกหน่อ คือ การขยายพันธุ์โดยแยกหน่อหรือต้นอ่อนที่เจริญขึ้นบริเวณโคนต้นหรือส่วนใต้ดินของต้นแม่ออกมา เพื่อนำไปปลูกเป็นต้นใหม่ หน่อที่เหมาะสมควรมีความสมบูรณ์ แข็งแรง และมีระบบรากติดมาด้วย เพื่อช่วยให้ตั้งตัวและเจริญเติบโตได้ดี

ขั้นตอนการแยกหน่อ

1. เลือกต้นแม่พันธุ์ที่แข็งแรง ปราศจากโรคและแมลง

2. เลือกหน่อที่มีขนาดเหมาะสม มีใบและรากเจริญดี

3. เตรียมมีด เสียม หรือจอบให้สะอาดและคม

4. ขุดดินบริเวณโคนหน่ออย่างระมัดระวัง เพื่อให้เห็นจุดเชื่อมต่อระหว่างหน่อกับต้นแม่

5. ใช้มีดหรือเครื่องมือที่เหมาะสมตัดแยกหน่อ โดยพยายามให้มีรากติดมาด้วย

6. ตัดแต่งใบหรือรากที่เสียหายออก และอาจลดพื้นที่ใบเพื่อลดการคายน้ำ

7. นำหน่อไปปลูกในถุงเพาะชำหรือแปลงปลูกที่เตรียมไว้

8. รดน้ำให้ชุ่มและพักฟื้นในบริเวณที่มีแสงรำไรจนต้นตั้งตัวได้

ตัวอย่างพืชที่นิยมแยกหน่อ เช่น กล้วย สับปะรด ว่านหางจระเข้ และไม้ประดับบางชนิด

ข้อควรระวัง: ควรเลือกหน่อที่มีรากสมบูรณ์ ไม่ควรแยกหน่อที่มีขนาดเล็กหรืออ่อนแอเกินไป และควรทำความสะอาดเครื่องมือก่อนและหลังปฏิบัติงาน เพื่อลดการแพร่กระจายของโรคพืช

3.2 การแยกกอ (Division)

  การแยกกอ คือ การขยายพันธุ์โดยแบ่งต้นพืชที่เจริญเติบโตเป็นกอออกเป็นส่วน ๆ โดยแต่ละส่วนควรมีราก ลำต้น หรือยอดที่สมบูรณ์เพียงพอที่จะเจริญเติบโตเป็นต้นใหม่ได้

ขั้นตอนการแยกกอ

1. เลือกต้นแม่พันธุ์ที่มีการเจริญเติบโตดีและมีกอขนาดเหมาะสม

2. รดน้ำบริเวณโคนต้นก่อนแยก เพื่อให้ดินนุ่มและขุดได้ง่าย

3. ใช้เสียมหรือจอบขุดต้นขึ้นมาอย่างระมัดระวัง

4. เขย่าหรือล้างดินออกบางส่วน เพื่อให้เห็นตำแหน่งของรากและหน่อ

5. แบ่งกอออกเป็นส่วน ๆ โดยให้แต่ละส่วนมีรากและยอดติดอยู่

6. ใช้มีดคมหรือเครื่องมือที่สะอาดตัดแยกส่วนที่เชื่อมต่อกัน

7. ตัดแต่งใบ รากที่เสียหาย และส่วนที่เน่าออก

8. นำแต่ละส่วนไปปลูกในวัสดุปลูกที่เหมาะสม รดน้ำและดูแลรักษาจนตั้งตัวได้

ตัวอย่างพืชที่นิยมแยกกอ เช่น ตะไคร้ ขิง ข่า กระชาย ว่าน และไม้ดอกไม้ประดับ เช่น หน้าวัวหรือพืชคลุมดินบางชนิด

3.3 การดูแลรักษาหลังการขยายพันธุ์

  หลังจากปฏิบัติการปักชำ ตอนกิ่ง แยกหน่อ หรือแยกกอแล้ว ต้องดูแลต้นพันธุ์อย่างเหมาะสม ดังนี้

• ความชื้น: รักษาความชื้นของวัสดุปลูกให้เหมาะสม ไม่แห้งหรือแฉะเกินไป

• แสง: วางต้นพันธุ์ในบริเวณที่มีแสงเหมาะสม โดยเฉพาะช่วงแรกควรหลีกเลี่ยงแสงแดดจัด

• การให้น้ำ: ให้น้ำอย่างสม่ำเสมอ โดยพิจารณาจากชนิดพืชและสภาพอากาศ

• การป้องกันโรคและแมลง: ตรวจสอบอาการผิดปกติและแยกต้นที่เป็นโรคออก

• การให้ปุ๋ย: เมื่อต้นพันธุ์เริ่มตั้งตัวและมีการเจริญเติบโต จึงให้ปุ๋ยตามความเหมาะสม

• การย้ายปลูก: ย้ายต้นพันธุ์เมื่อมีรากและยอดแข็งแรงเพียงพอ

เทคนิคการปฏิบัติและการเลือกวิธีขยายพันธุ์ให้เหมาะสมกับชนิดพืช

4.1 เทคนิคสำคัญในการขยายพันธุ์พืช การขยายพันธุ์พืชให้ประสบความสำเร็จต้องอาศัยความรู้ ทักษะ และความประณีตในการปฏิบัติงาน โดยมีเทคนิคที่ควรคำนึงถึง ดังนี้

1. เลือกต้นแม่พันธุ์ที่มีคุณภาพ ควรเป็นต้นที่แข็งแรง ให้ผลผลิตดี มีลักษณะตรงตามพันธุ์ และปราศจากโรคและแมลง

2. ใช้เครื่องมือที่สะอาดและคม ช่วยให้รอยตัดเรียบ ลดการช้ำของเนื้อเยื่อ และลดโอกาสเกิดโรค

3. เลือกช่วงเวลาที่เหมาะสม ควรปฏิบัติในช่วงที่พืชมีความพร้อม เช่น ช่วงที่กิ่งมีความสมบูรณ์ หรือช่วงที่สภาพอากาศไม่ร้อนจัด

4. ควบคุมความชื้น ความชื้นที่เหมาะสมช่วยให้เมล็ดงอก กิ่งชำเกิดราก และต้นพันธุ์ตั้งตัวได้ดี

5. ใช้วัสดุปลูกที่เหมาะสม วัสดุปลูกควรสะอาด อุ้มน้ำได้ดีในระดับเหมาะสม และระบายน้ำกับอากาศได้

6. ป้องกันการสูญเสียน้ำ โดยลดพื้นที่ใบตามความเหมาะสม และพักต้นพันธุ์ในที่ร่มรำไร

7. บันทึกข้อมูลการปฏิบัติงาน เช่น วันที่ขยายพันธุ์ ชนิดพืช จำนวนที่ทำ จำนวนที่สำเร็จ และปัญหาที่พบ

4.2 การเลือกวิธีขยายพันธุ์ให้เหมาะสมกับชนิดพืช

  การเลือกวิธีขยายพันธุ์ควรพิจารณาจากลักษณะทางพฤกษศาสตร์ของพืช ความต้องการรักษาพันธุ์เดิม จำนวนต้นที่ต้องการ ระยะเวลา ต้นทุน และทักษะของผู้ปฏิบัติงาน

วิธีขยายพันธุ์ ลักษณะพืชที่เหมาะสม ตัวอย่างพืช

เพาะเมล็ด พืชที่ให้เมล็ดงอกได้ดี ต้องการผลิตต้นจำนวนมาก ข้าวโพด ถั่ว มะละกอ

ปักชำ พืชที่ส่วนของกิ่ง ลำต้น หรือใบสามารถเกิดรากได้ ชบา โกสน เฟื่องฟ้า

ตอนกิ่ง พืชที่มีกิ่งเหมาะสมและสามารถเกิดรากขณะติดกับต้นแม่ มะนาว ฝรั่ง ลำไย

แยกหน่อ พืชที่แตกหน่อบริเวณโคนต้นหรือใต้ดิน กล้วย สับปะรด ว่านหางจระเข้

แยกกอ พืชที่เจริญเติบโตเป็นกอและแบ่งส่วนที่มีรากกับยอดได้ ตะไคร้ ขิง ข่า

ตัวอย่างการพิจารณาเลือกวิธี

• หากต้องการผลิตต้นกล้าข้าวโพดจำนวนมาก ควรเลือกการเพาะเมล็ด เพราะสะดวกและประหยัดต้นทุน

• หากต้องการขยายพันธุ์เฟื่องฟ้าให้มีลักษณะดอกใกล้เคียงต้นแม่ ควรเลือกการปักชำ

• หากต้องการขยายพันธุ์มะนาวให้ได้ต้นใหม่ที่มีลักษณะเหมือนต้นแม่ ควรเลือกการตอนกิ่ง

• หากต้องการเพิ่มจำนวนต้นกล้วย ควรเลือกการแยกหน่อที่มีรากสมบูรณ์

• หากต้องการเพิ่มจำนวนต้นตะไคร้ ควรเลือกการแยกกอ

4.3 การประเมินผลสำเร็จของการขยายพันธุ์

  การประเมินผลช่วยให้ทราบว่าวิธีการขยายพันธุ์ที่เลือกมีประสิทธิภาพเพียงใด โดยพิจารณาจากจำนวนต้นที่งอกหรือรอด จำนวนต้นที่มีรากแข็งแรง และความสมบูรณ์ของต้นพันธุ์

สูตรคำนวณอัตราความสำเร็จในการขยายพันธุ์ 

ดังนั้น การปักชำกิ่งชบาครั้งนี้มีอัตราความสำเร็จเท่ากับร้อยละ 80 

4.4 สรุปสาระสำคัญ

  การขยายพันธุ์พืชมีทั้งการใช้เมล็ดและการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืช การเพาะเมล็ดเหมาะกับพืชที่ผลิตเมล็ดได้ดี ส่วนการปักชำ การตอนกิ่ง การแยกหน่อ และการแยกกอ เหมาะกับพืชที่สามารถสร้างต้นใหม่จากส่วนต่าง ๆ ได้ ผู้ปฏิบัติงานต้องเลือกวิธีให้เหมาะสมกับชนิดพืช เตรียมเครื่องมือและวัสดุให้พร้อม ปฏิบัติอย่างถูกขั้นตอน และดูแลต้นพันธุ์หลังขยายพันธุ์อย่างเหมาะสม เพื่อให้ได้ต้นพันธุ์ที่แข็งแรงและมีคุณภาพ