เอกสารประกอบการเรียน หน่วยที่ 1 หลักการและปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการขยายพันธุ์พืช

รายวิชา 21701-2018 การขยายพันธุ์พืช (Basic Plants Propagation) ครอบคลุมความสำคัญของการขยายพันธุ์พืช วิธีขยายพันธุ์แบบอาศัยเพศและไม่อาศัยเพศ ปัจจัยที่ส่งผลต่อการออกรากและการเจริญเติบโต ตลอดจนชนิดและหลักการเลือกพันธุ์พืช

ผลลัพธ์การเรียนรู้ประจำหน่วย เมื่อเรียนจบหน่วยนี้ ผู้เรียนสามารถ

1. อธิบายความสำคัญและประโยชน์ของการขยายพันธุ์พืชได้

2. จำแนกการขยายพันธุ์พืชแบบอาศัยเพศและไม่อาศัยเพศได้

3. อธิบายปัจจัยที่มีผลต่อการออกรากและการเจริญเติบโตของพืชได้

4. เลือกชนิดและพันธุ์พืชให้เหมาะสมกับวิธีขยายพันธุ์และสภาพแวดล้อมได้

ความสำคัญและประโยชน์ของการขยายพันธุ์พืช

1.1 ความหมายของการขยายพันธุ์พืช

  การขยายพันธุ์พืช หมายถึง กระบวนการเพิ่มจำนวนต้นพืชให้มีจำนวนมากขึ้น โดยใช้เมล็ดหรือส่วนต่าง ๆ ของพืช เช่น กิ่ง ลำต้น ใบ ราก และตา เพื่อให้ได้ต้นพืชสำหรับปลูกทดแทน ปลูกเพื่อการค้า อนุรักษ์พันธุ์พืช หรือใช้ประโยชน์ด้านอื่น ๆ การขยายพันธุ์พืชเป็นพื้นฐานสำคัญของการผลิตพืช เพราะช่วยให้เกษตรกรมีต้นพันธุ์เพียงพอต่อความต้องการ สามารถวางแผนการผลิตได้ต่อเนื่อง และเลือกวิธีการขยายพันธุ์ให้เหมาะกับชนิดพืชและเป้าหมายการผลิต

1.2 ความสำคัญและประโยชน์

1. เพิ่มจำนวนต้นพืช ให้เพียงพอต่อการปลูกในแปลงและการจำหน่าย

2. รักษาลักษณะพันธุ์ที่ต้องการ เช่น คุณภาพผลผลิต สีดอก รูปทรง และลักษณะเด่นของพันธุ์ โดยเฉพาะการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ

3. ผลิตต้นพันธุ์ให้ตรงตามฤดูกาล เพื่อวางแผนปลูกและส่งมอบให้ลูกค้าได้ตามกำหนด

4. ลดต้นทุนและเพิ่มรายได้ เมื่อเลือกวิธีขยายพันธุ์ที่เหมาะสมและจัดการได้อย่างมีประสิทธิภาพ

5. อนุรักษ์พันธุ์พืช โดยเพิ่มจำนวนพืชท้องถิ่นหรือพันธุ์พืชที่มีคุณค่า

6. สนับสนุนการประกอบอาชีพเกษตร เช่น การผลิตต้นกล้าไม้ผล ไม้ดอก และไม้ประดับเพื่อจำหน่าย

1.3 ตัวอย่างการใช้ประโยชน์จากการขยายพันธุ์พืช

ชนิดพืช วิธีที่นิยมใช้ จุดประสงค์

ข้าวโพด  เพาะเมล็ด  ผลิตต้นสำหรับปลูกในแปลง

มะม่วง  เสียบยอด ทาบกิ่ง หรือเพาะเมล็ดเพื่อใช้เป็นต้นตอ ผลิตต้นพันธุ์ตามวัตถุประสงค์

ลำไย ตอนกิ่ง เสียบยอด หรือวิธีอื่นที่เหมาะสม เพิ่มจำนวนต้นพันธุ์

กุหลาบ ปักชำหรือติดตา เพิ่มจำนวนต้นและรักษาลักษณะพันธุ์

กล้วย แยกหน่อหรือเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เพิ่มจำนวนต้นสำหรับปลูก

กล้วยไม้ แยกหน่อหรือเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เพิ่มจำนวนต้นตามชนิดและพันธุ์

1.4 คุณลักษณะของผู้ปฏิบัติงานขยายพันธุ์พืชที่ดี

  ผู้ปฏิบัติงานควรมีความละเอียดรอบคอบ อดทน รับผิดชอบ รักษาความสะอาดของเครื่องมือ ปฏิบัติงานอย่างปลอดภัย บันทึกข้อมูลตามจริง และใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า

การขยายพันธุ์พืชแบบอาศัยเพศและไม่อาศัยเพศ

2.1 การขยายพันธุ์พืชแบบอาศัยเพศ (Sexual Propagation)

เป็นการขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ด ซึ่งเกิดจากกระบวนการสืบพันธุ์ของพืชดอก โดยทั่วไปต้นที่ได้อาจมีลักษณะแตกต่างจากต้นแม่ เนื่องจากมีการรวมกันของสารพันธุกรรมจากพ่อและแม่

ขั้นตอนพื้นฐานในการเพาะเมล็ด

1. คัดเลือกเมล็ดที่สมบูรณ์และมีคุณภาพ

2. เตรียมวัสดุเพาะและภาชนะให้สะอาด

3. หยอดเมล็ดในความลึกที่เหมาะสมกับชนิดพืช

4. ให้น้ำอย่างเหมาะสมและจัดสภาพแวดล้อมให้เหมาะต่อการงอก

5. ดูแลต้นกล้าและย้ายปลูกเมื่อแข็งแรง

ข้อดี : สามารถผลิตต้นจำนวนมากได้ในหลายกรณี เหมาะกับพืชหลายชนิด และเมล็ดสะดวกต่อการเก็บรักษาหรือขนส่งเมื่อจัดการอย่างถูกต้อง

ข้อจำกัด : ต้นที่ได้อาจไม่เหมือนต้นแม่ทุกประการ และพืชบางชนิดใช้เวลานานกว่าจะออกดอกหรือให้ผลผลิต

2.2 การขยายพันธุ์พืชแบบไม่อาศัยเพศ (Asexual Propagation)

  เป็นการเพิ่มจำนวนต้นพืชโดยใช้ส่วนของพืช เช่น กิ่ง ลำต้น ราก ใบ หรือตา โดยไม่ใช้เมล็ด วิธีที่ใช้กัน ได้แก่

• การปักชำ: นำส่วนของพืช เช่น กิ่ง ใบ หรือราก ไปชักนำให้เกิดรากและยอดใหม่

• การตอนกิ่ง: กระตุ้นให้กิ่งเกิดรากขณะยังติดอยู่กับต้นแม่ แล้วจึงตัดไปปลูก

• การติดตา: นำตาพันธุ์ดีไปติดกับต้นตอ

• การเสียบยอด: นำยอดพันธุ์ดีมาต่อเข้ากับต้นตอ

• การทาบกิ่ง: ทำให้กิ่งของต้นสองต้นเชื่อมประสานกัน ก่อนตัดแยกตามขั้นตอน

• การแยกหน่อหรือแยกกอ: แยกส่วนที่มีตาหรือรากเพื่อนำไปปลูก

• การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ: เพิ่มจำนวนต้นจากชิ้นส่วนเนื้อเยื่อในสภาพปลอดเชื้อ

ข้อดี : สามารถรักษาลักษณะเด่นของพันธุ์ต้นแม่ได้ค่อนข้างสม่ำเสมอเมื่อปฏิบัติถูกต้อง และพืชบางชนิดสามารถให้ผลผลิตเร็วกว่าการเพาะเมล็ด

ข้อจำกัด : ต้องอาศัยทักษะและความสะอาด วัสดุพันธุ์ดีอาจมีจำกัด และโรคบางชนิดสามารถถ่ายทอดผ่านส่วนขยายพันธุ์ได้

2.3 เปรียบเทียบวิธีการขยายพันธุ์

ประเด็น แบบอาศัยเพศ แบบไม่อาศัยเพศ

ส่วนที่ใช้ เมล็ด กิ่ง ตา ลำต้น ราก ใบ หรือเนื้อเยื่อ

ความสม่ำเสมอของลักษณะต้นใหม่ อาจแตกต่างจากต้นแม่ โดยทั่วไปใกล้เคียงต้นแม่

ทักษะเฉพาะ เน้นการเลือกเมล็ดและจัดการการงอก ต้องใช้เทคนิคตามวิธี

ตัวอย่าง ข้าวโพด มะละกอ พืชผักหลายชนิด ปักชำกุหลาบ ตอนกิ่งลำไย เสียบยอดมะม่วง

หลักในการเลือกวิธี: ควรพิจารณาชนิดพืช จุดประสงค์การผลิต ปริมาณต้นพันธุ์ที่ต้องการ เวลา ต้นทุน ทักษะ และคุณภาพของต้นพันธุ์ที่คาดหวัง

ปัจจัยที่มีผลต่อการออกรากและการเจริญเติบโต

3.1 ปัจจัยที่มีผลต่อการออกราก

  การออกรากเป็นขั้นตอนสำคัญของการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ โดยเฉพาะการปักชำและการตอนกิ่ง ความสำเร็จขึ้นอยู่กับสภาพของพืช วัสดุปลูก และการจัดการสภาพแวดล้อม

  ปัจจัย ผลต่อการออกราก แนวทางจัดการ

ความชื้น ช่วยรักษาความสดของกิ่งและส่งเสริมการเกิดราก ควบคุมความชื้นให้เหมาะสม ไม่ให้แห้งหรือแฉะเกินไป

อุณหภูมิ มีผลต่อกระบวนการทางสรีรวิทยาและการเกิดราก จัดสภาพแวดล้อมให้เหมาะกับชนิดพืช

แสง มีผลต่อการสังเคราะห์แสงและการสูญเสียน้ำ ใช้แสงรำไรหรือพรางแสงตามความเหมาะสม

ออกซิเจน จำเป็นต่อการหายใจของเซลล์และการเจริญของราก ใช้วัสดุเพาะที่โปร่งและระบายน้ำได้ดี

สภาพกิ่งพันธุ์ กิ่งอ่อนหรือแก่เกินไปอาจออกรากยากในพืชบางชนิด เลือกกิ่งที่สมบูรณ์และเหมาะกับชนิดพืช

ฮอร์โมนพืช สารควบคุมการเจริญเติบโตบางชนิด เช่น ออกซิน ช่วยกระตุ้นการเกิดรากในพืชบางชนิด ใช้ชนิดและความเข้มข้นตามคำแนะนำ

ความสะอาด ลดโอกาสเกิดโรคและการเน่าของส่วนขยายพันธุ์ ทำความสะอาดเครื่องมือ ภาชนะ และวัสดุเพาะ

3.2 ปัจจัยที่มีผลต่อการเจริญเติบโตของต้นพันธุ์

1. น้ำ: ช่วยในการลำเลียงธาตุอาหาร รักษาความเต่งของเซลล์ และสนับสนุนกระบวนการเจริญเติบโต

2. ธาตุอาหาร: จำเป็นต่อการสร้างใบ ลำต้น ราก และเนื้อเยื่อใหม่ ควรให้ปุ๋ยอย่างเหมาะสมกับระยะการเจริญเติบโต

3. แสง: เป็นพลังงานสำหรับการสังเคราะห์แสง ปริมาณแสงที่เหมาะสมแตกต่างกันตามชนิดพืช

4. อุณหภูมิและความชื้น: มีผลต่อการทำงานของเซลล์ การคายน้ำ และการเจริญเติบโต

5. วัสดุปลูก: ควรยึดเกาะรากได้ดี ระบายน้ำเหมาะสม และมีอากาศเพียงพอ

6. การป้องกันโรคและแมลง: ตรวจแปลงหรือโรงเรือนสม่ำเสมอ และจัดการปัญหาตั้งแต่เริ่มพบ

7. พื้นที่และภาชนะปลูก: ต้องเหมาะกับขนาดต้นและระบบราก เพื่อให้ต้นพันธุ์เติบโตได้เต็มที่

3.3 การดูแลกิ่งปักชำและต้นพันธุ์

• ใช้กิ่งพันธุ์สมบูรณ์ ปราศจากอาการผิดปกติที่สังเกตได้

• ตัดกิ่งด้วยเครื่องมือที่สะอาดและคม

• ปักชำในวัสดุที่มีความชื้นเหมาะสมและระบายน้ำได้ดี

• จัดวางในบริเวณที่มีแสงเหมาะสมและลดการสูญเสียน้ำตามความจำเป็น

• ตรวจสอบการเกิดรากและยอดใหม่โดยไม่ดึงหรือรบกวนกิ่งบ่อยเกินไป

• บันทึกวันที่ปักชำ จำนวนกิ่ง จำนวนกิ่งที่ออกราก และจำนวนต้นที่รอด

3.4 การคำนวณอัตราการออกราก

ชนิดและการเลือกพันธุ์พืช

4.1 ชนิดของพืชที่ใช้ในการขยายพันธุ์

พืชแต่ละชนิดมีลักษณะการเจริญเติบโตและความเหมาะสมต่อวิธีขยายพันธุ์แตกต่างกัน ผู้ปฏิบัติงานควรศึกษาลักษณะของพืชก่อนเลือกวิธีขยายพันธุ์

กลุ่มพืช ตัวอย่าง วิธีขยายพันธุ์ที่พบได้ทั่วไป

พืชไร่ ข้าวโพด ถั่วเหลือง เพาะเมล็ด

ไม้ผล มะม่วง ลำไย ฝรั่ง เพาะเมล็ด ตอนกิ่ง เสียบยอด หรือทาบกิ่งตามชนิดพืช

ไม้ดอก กุหลาบ เบญจมาศ ปักชำ ติดตา หรือวิธีอื่นตามชนิดพืช

ไม้ประดับ โกสน ชบา ปักชำ ตอนกิ่ง หรือเพาะเมล็ดตามชนิดพืช

พืชที่แตกหน่อ กล้วย สับปะรดบางชนิด แยกหน่อหรือใช้ส่วนขยายพันธุ์

พืชที่เหมาะกับการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ กล้วยไม้ กล้วย และพืชเศรษฐกิจบางชนิด เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อภายใต้สภาพปลอดเชื้อ

4.2 หลักการเลือกพันธุ์พืช

การเลือกพันธุ์พืชเพื่อขยายพันธุ์ควรพิจารณาประเด็นต่อไปนี้

1. ความเหมาะสมกับพื้นที่: เลือกพืชที่เหมาะกับดิน น้ำ อุณหภูมิ และสภาพภูมิอากาศ

2. คุณภาพและความสมบูรณ์: เลือกต้นแม่พันธุ์ที่แข็งแรง มีลักษณะตรงตามพันธุ์ และไม่มีอาการผิดปกติที่สังเกตได้

3. วัตถุประสงค์การผลิต: เช่น ผลิตเพื่อรับประทาน ผลิตเพื่อจำหน่าย หรือผลิตเพื่อใช้เป็นต้นตอ

4. ความต้องการของตลาด: พิจารณาความนิยม คุณภาพที่ลูกค้าต้องการ และช่วงเวลาที่ตลาดต้องการสินค้า

5. วิธีการขยายพันธุ์: เลือกวิธีที่เหมาะกับชีววิทยาของพืช ทักษะของผู้ปฏิบัติงาน และอุปกรณ์ที่มี

6. ต้นทุนและเวลา: ประเมินค่าใช้จ่าย วัสดุ แรงงาน และระยะเวลาที่ต้องใช้จนได้ต้นพันธุ์พร้อมปลูก

7. แหล่งที่มาของพันธุ์: เลือกวัสดุขยายพันธุ์จากแหล่งที่เชื่อถือได้ และตรวจสอบข้อมูลพันธุ์ตามความจำเป็น

4.3 ตัวอย่างการเลือกวิธีขยายพันธุ์ให้เหมาะสม

ความต้องการ แนวทางที่เหมาะสม

ต้องการผลิตต้นข้าวโพดจำนวนมากเพื่อปลูกในแปลง เลือกเมล็ดพันธุ์คุณภาพดีและเพาะตามคำแนะนำ

ต้องการต้นมะม่วงที่มีลักษณะตรงตามพันธุ์ดี พิจารณาเสียบยอดหรือทาบกิ่ง โดยเลือกวิธีที่เหมาะกับสภาพงาน

ต้องการเพิ่มจำนวนกุหลาบจากต้นแม่พันธุ์ พิจารณาปักชำหรือติดตาตามพันธุ์และวิธีปฏิบัติ

ต้องการผลิตต้นกล้วยเพื่อปลูกในพื้นที่ พิจารณาแยกหน่อหรือใช้ต้นพันธุ์จากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ

ต้องการผลิตต้นพันธุ์เพื่อจำหน่าย วางแผนจำนวนต้น คุณภาพ ระยะเวลาผลิต ต้นทุน และความต้องการตลาด

4.4 สรุปสาระสำคัญ

การขยายพันธุ์พืชเป็นทักษะพื้นฐานที่ช่วยเพิ่มจำนวนต้นพืช รักษาลักษณะพันธุ์ และสนับสนุนการประกอบอาชีพเกษตร การเลือกวิธีขยายพันธุ์ต้องพิจารณาว่าใช้เมล็ดหรือส่วนของพืช รวมถึงปัจจัยที่ส่งผลต่อการออกรากและการเจริญเติบโต เช่น ความชื้น อุณหภูมิ แสง ออกซิเจน วัสดุปลูก และสุขภาพของต้นแม่พันธุ์ ผู้เรียนควรฝึกปฏิบัติจริง บันทึกผล และเลือกพันธุ์พืชให้เหมาะกับพื้นที่และเป้าหมายการผลิต